Müzik, Dans ve Eğlence: Kutsal Kitap Dünyasında Sevinmek

Kutsal Kitap’tan okuyun: Mısır’dan Çıkış 15 · 1. Samuel 18 · 2. Samuel 6 · Luka 15 · Vaiz 3 · Mezmurlar 137 · Amos 5 · 1. Korintliler 14 · Koloseliler 3

GİRİŞ

Uzakta bir ses yükseliyor. Sokağın köşesini henüz dönmediniz ama içeride bir kutlama olduğunu anlıyorsunuz; insanlar birlikte şarkı söylüyor, ayak sesleri birbirine karışıyor. Belki eve dönen biri karşılanıyor, belki bir aile düğün yapıyor. Kutsal Kitap’ın dünyasında da sevinç çoğu zaman yalnız yüzlerde kalmaz, mahallenin duyabileceği bir sese dönüşürdü. Üstelik kapının önüne vardığınızda içeride neden eğlenildiği kadar, kimlerin davet edildiğini de merak edebilirdiniz.

Bugün bir kutlamayı hayal ederken aklımıza hazır şarkılar, hoparlörler, sahne ışıkları geliyor. Eski İsrail’in köylerini veya Roma döneminin evlerini aynı görüntüye dönüştürürsek hem o insanların emeğini hem de müziğin topluluk içindeki yerini kaçırırız. Onların şarkıları bazen kazanılmış bir savaşın ardından yükseldi; bazen bir düğünün sevincini taşıdı, bazen de kimsenin şarkı söyleyecek hâli kalmadı. Nitekim aynı Kutsal Kitap, oynayan bir kralı da çalgılarını ağaçlara asan sürgünleri de anlatır. Seslerin yükseldiği yerde ne olduğunu anlamak kadar, sustuğu yerde neden sustuğunu dinlemek de gerekir.

01 — METNİ ANLAYIN

Sevinç duyulurdu: evde, sokakta ve topluluğun ortasında

Bir müzik kaydının olmadığı çağda şarkıyı duymak, çoğu kez şarkı söyleyen biriyle aynı yerde bulunmak demekti. Ses bir evin avlusundan, sokaktaki karşılamadan, şölen sofrasından ya da toplu ibadetten yükselirdi. Ezgiye eşlik eden insanlar yalnız seyirci olmayabilir, sözleri tekrarlayabilir veya ritme katılabilirdi. Yine de herkesin her durumda aynı çalgıları kullandığını, aynı ölçüde dans ettiğini düşünmemeliyiz.

Yaratılış 4:21’de Yuval’ın adı çalgılarla ilişkilendirilir; bu kısa ifade, müziği yalnız tapınak döneminde ortaya çıkan bir uygulama gibi görmememizi sağlar. Ne var ki Yaratılış’taki bu soy anlatısından tarih öncesi çalgıların ayrıntılı biçimini veya o gün söylenen ezgilerin notalarını çıkaramayız. Antik İsrail ve çevresinin müzik yaşamını inceleyen Theodore W. Burgh, çalgıların önemli bölümünün ahşap, deri ve bağırsak tel gibi kolay bozulan malzemelerden yapıldığına dikkat çeker. Bu nedenle arkeolojik bulgular çoğu zaman bir çalgının kendisinden çok onu gösteren küçük heykelcikleri, mühürleri ve resimleri içerir. Geçmişin sesini bütünüyle geri getiremesek de sesin hayatın neresinde duyulduğunu araştırabiliriz.

Eski metinlerde bir lirden, bir çenkten veya teften söz edildiğinde, bugünün gitarını ya da metal zilli tefini hiç değişmeden o sahneye yerleştirmemek gerekir. İbranice tof sözcüğü çoğunlukla deri gerili bir çerçeve davulla ilişkilendirilir; çevirideki «tef» kelimesi modern çalgının bütün ayrıntılarını garanti etmez. Kinnor ise tellerle ses veren bir çalgı ailesine işaret eder, fakat zamanlar ve bölgeler arasında biçimler değişmiştir. Bir ayeti daha canlı kılmak adına ona sahte bir orkestra kurmak, canlılık değil yanlış bir kesinlik kazandırır.

Mısır’dan Çıkış 15’te Miryam’ın eline tef alması ve kadınların onu izleyerek oynaması, müziğin yalnız erkeklerin veya resmî din görevlilerinin işi olmadığını açıkça gösterir. Ezgi, İsrail’in denizden geçişini ve firavunun ordusunun yenilgisini izler; sözler insanların yaşadıkları kurtuluşu birlikte hatırlamalarına yardım eder. Burada dans, bir kişinin yeteneğini sergilemesinden daha geniş bir karşılığa dönüşür. Ezginin Mısırlı askerlerin ölümünden söz etmesi, sevinci bugünkü neşeli bir kutlama görüntüsüne indirgemememiz gerektiğini de hatırlatır. Yine de anlatı, o gün bütün kadınların ne tür adımlar attığını veya kaç çalgı bulunduğunu söylemez. Metnin verdiği ayrıntı şimdilik yeterlidir: halkın yaşadığı olay, söylenerek ve hareket edilerek karşılanmıştır.

Burgh’ün değindiği Demir Çağı buluntuları arasında Megiddo ve başka yerleşimlerden, ellerinde çerçeve davula benzeyen nesneler tutan kadın figürleri vardır. Bu buluntular, kadınların müzik yapmasının dönemin görsel kültüründe yer bulduğunu destekler. Ancak her figürün Miryam’ın kutlamasını canlandırdığını, hatta mutlaka bir İsrailli kadını gösterdiğini söyleyemeyiz. Benzer bir ihtiyat Metropolitan Sanat Müzesi’ndeki Mısır kabartması için de geçerlidir: Yeni Krallık dönemine ait bu sahnede bir alayı karşılayan, çalgı çalan ve sevinen kişiler görünür. Kabartma, çevre kültürlerdeki kamusal müziği anlamamıza yardımcı olur; Miryam’ın elindeki tefin birebir resmi değildir.

Zaferden dönen insanların karşılanmasında da şarkının yeri vardı. 1. Samuel 18’de İsrail’in kentlerinden çıkan kadınlar tefler ve başka çalgılar eşliğinde Saul’u karşılar, Davut’un başarısını da duyuran bir ezgi söylerler. Meydanı dolduran ses yalnız sevinç taşımaz; orada kimin övüldüğü, kimin daha üstün görüldüğü gibi soruları da görünür kılar. Saul, kendisiyle Davut arasında yapılan karşılaştırmaya öfkelenir ve anlatının gerilimi büyür. Bir kutlamanın ortasından kıskançlık çıkması, şarkının kötü olduğu anlamına gelmez; fakat sevinç sözlerinin güç ilişkilerinden bağımsız duyulmadığını gösterir.

Sürgün öncesi İsrail’le birinci yüzyılın Grek-Roma dünyasını aynı kültür gibi anlatmamak gerekir. Metropolitan Sanat Müzesi’nin antik Yunan müziğine ilişkin incelemesi, müziğin şenliklerde, evliliklerde, cenaze törenlerinde ve şölenlerde değişik işlevler üstlendiğini anlatır. Yunan dünyasında profesyonel icracılar, ödüller, eğitim ve halka açık gösteriler hakkında belgeler bulunur; bu çeşitlilik, müzik yapmanın her zaman ücretsiz ve kendiliğinden gerçekleşmediğini hatırlatır. Buna rağmen Atina’daki bir şölende karşılaştığımız gelenekleri Celile’deki her eve aynen taşıyamayız. Benzer insan ihtiyaçları, her toplumda aynı alışkanlığın bulunduğunu kanıtlamaz.

Şarkı söylemek isteyen herkesin sesini aynı rahatlıkla duyurabildiğini de varsaymamalıyız. Bir sofrayı hazırlayanların emeği, müzik yapanların konumu ve seyirci olarak oturanların ayrıcalıkları kutlamaya göre değişebilirdi. Antik görseller bu rolleri bazen gösterir, bazen yalnız zenginlerin düzenlediği olayları kayda geçirir; köydeki sıradan bir ailenin ne sıklıkla eğlendiğini sayan güvenilir bir çizelgemiz yok. Tarihi birkaç görkemli kabartmaya bakarak yazarsak sesi en az duyulan insanları yeniden sessizleştiririz. Oysa Kutsal Kitap’ta şarkılar bazen saraydan değil, deniz kıyısında toplanmış bir halkın içinden yükselir.

Oynayan kral, kapıda duran ağabey: sevinç herkesi aynı biçimde bulmaz

2. Samuel 6’da Tanrı’nın Sandığı Yeruşalim’e getirilirken Davut’la halk ezgiler söyler, çeşitli çalgılar kullanır. Fakat bölümün başındaki kutlamayı hemen sorunsuz bir mutluluk resmine çeviremeyiz. Uzza’nın ölümüyle yürüyüş durur; Davut öfkelenir, korkar ve sandık bir süre başka bir evde kalır. Ancak ardından sandık yeniden getirilirken sevinçle birlikte sunular ve topluluğa dağıtılan yiyecekler de anlatılır. Bir bölümde korku, kutsallık, sevinç ve paylaşımın yan yana bulunması rastlantı değildir.

Davut’un var gücüyle oynaması, kralın halkın önündeki görünüşü hakkında da bir gerilim yaratır. Mikal pencereden bakar, onu küçümser; ardından eve dönen Davut’la arasında sert bir konuşma geçer. Metin Davut’un keten efod kuşandığını açıkça söyler, fakat bu sahneyi “kral herkesin önünde tamamen çıplaktı” diye anlatmak metnin verdiği bilgiyi aşar. Mikal’ın kınaması ve Davut’un yanıtı, onurun kimin önünde arandığı sorusunu keskinleştirir. Bu tartışmayı kullanıp aşağılamayı, aile içindeki yaraları veya metnin zor son cümlesini önemsiz sayamayız.

Bir başka önemli ayrıntı da kutlama sonunda yiyeceklerin kadınlara ve erkeklere dağıtılmasıdır. Müzik ile sofranın bu buluşması, kutlamanın ortaklaşa yaşanan bir olay olabileceğini düşündürür. Ancak dağıtılan yiyecekleri bugünkü bir festivalin bilet ücretine veya bütün katılımcıların ekonomik durumuna dair kesin veriye çeviremeyiz. Metin bize öncelikle halkın önünde oynayan kralı ve evlerine yiyecekle dönen insanları gösterir.

Şimdi Luka 15’e, İsa Mesih’in anlattığı bambaşka bir kutlamaya bakalım. Kaybolan oğul eve dönünce baba onu kabul eder; yemek hazırlanır, evde eğlence başlar. Tarladan dönen büyük oğul, yaklaşırken çalgı ve oyun seslerini işitir; olup biteni önce bu seslerden anlar. Sokağın ya da avlunun içinden duyulan müzik, benzetmede aile sevincinin haberine dönüşür. İsa burada birinci yüzyıl düğünlerinin eksiksiz tören sırasını vermiyor; dinleyicilerine bir babanın oğlunu bulduğunda duyduğu sevinci anlatıyor.

Büyük oğlun dışarıda kalmasıysa şarkının tek başına bir topluluk kuramadığını açığa çıkarır. İçeride sofraya oturulmuş, kardeşi sevinçle karşılanmış; o ise bunu haksızlık saymaktadır. Baba dışarı çıkarak onunla konuşur, fakat benzetme büyük oğulun sonunda içeri girip girmediğini söylemez. Böylece eğlence sesi, yalnız mutlu bir sonun fonu olmaktan çıkar; başkasının bağışlanmasına sevinip sevinemeyeceğimizi sorar.

Kutlama seslerinin herkese eşit ölçüde sevinç vermemesi bugün de anlaşılır bir durumdur. Bir ailede biri düğünü düşünürken başka biri kaybedilen birini hatırlayabilir, kalabalığın içinde kendini dışlanmış hissedebilir. Kutsal Kitap’ın verdiği örneklerden “herkes her zaman dans etmeli” gibi bir kural çıkaramayız. Aynı şekilde, Davut’un özgürce sevindiği sahneyle Mikal’ın küçümsemesini kullanıp farklı karakterlere sahip insanları aceleyle “ruhsuz” diye damgalamamalıyız. Sorulması gereken, sevincin gerçek mi, kime yönelmiş olduğu ve kimi dışarıda bıraktığıdır.

Vaiz 3, ağlamanın da gülmenin de, yas tutmanın da oynamanın da bir zamanı olduğunu söyler. Bu bilgelik sözü, her olayda hangi duyguyu göstermemiz gerektiğini dakikası dakikasına bildiren bir takvim değil; insan hayatının tek renge indirgenemeyeceğini hatırlatan bir gözlemdir. Sevinç yerindeyken onu bastırmak kadar yas yerindeyken zorla neşe üretmek de insana yük olabilir. Kutsal Kitap böylece dansı kutsal yaşama yabancı saymaz, ancak hayatın bütün ağırlığını dansın omuzlarına da bırakmaz. Bir şarkı ne kadar güzel olursa olsun, her acının yerine konuşamaz.

Ezgi sustuğunda: yas, adalet ve Mesih’in topluluğu

Mezmur 137’nin ilk görüntüsünde çalgılar çalınmaz; ağaçlara asılmıştır. Sürgündeki insanlar Yeruşalim’i anarken ağlar, onları tutsak edenlerse kendilerinden Siyon ezgileri ister. Bu istek, dostça yapılan bir müzik daveti değildir; gücü elinde tutanların acı çeken insanlardan kendi eğlenceleri için şarkı talep ettiği bir sahnedir. Mezmurun yazarları niçin şarkı söyleyemediklerini sorar; susuşları, kaybettikleri kente bağlılıklarının bir parçasıdır. Burada müzik yapmamak inançsızlık değil, yası inkâr etmeyen bir cevaptır.

Mezmurun sonundaki şiddetli sözleri de sessizce atlayamayız. Babil’in yaptıklarına karşı öfke, çocukları hedef alan sarsıcı bir dile kadar yükselir. Böyle bir cümleyi bugünün insanına şiddet uygulama buyruğu gibi sunmak yanlış olur; fakat metnin acısını yumuşatıp “Aslında yalnız biraz üzgünlerdi” demek de doğru değildir. Sürgün, evini kaybetmekle sınırlı kalmayan ağır bir insan yıkımıydı ve bu dua intikam isteğinin karanlığını açıkça dışarı vurur. Kutsal Kitap bu sözleri saklamıyor; bizim de dinlerken kolay bir teselli üretmememiz gerekiyor.

Amos 5’te mesele başka yönden keskinleşir. Peygamber, bayramların ve dinsel toplantıların bulunduğu, ezgilerin yükseldiği bir topluma Tanrı’nın reddini duyurur. Aynı bölümde yoksulun ezilmesi, rüşvet, mahkemede haksızlık ve doğruluğun çiğnenmesi anlatılmıştır. Sorun müzik sesinin kendisi değil, ibadette söylenenlerle gündelik hayatta yapılanların birbirine karşı çıkmasıdır.

Amos’un uyarısı bugün yalnız belli bir müzik türüne yöneltilmiş bir eleştiri değildir. Yüksek sesli bir çalgı topluluğu da, sessiz ve ağır bir ilahi söyleyen topluluk da yoksulun hakkını görmezden gelebilir. Doğru sözleri söylemek, insanların uğradığı haksızlığı otomatik olarak düzeltmez. Bununla birlikte adaleti önemsemek de müziği gereksiz ilan etmeyi gerektirmez; peygamberin sert sözü, içten ibadetin yaşanan doğruluktan kopamayacağını gösterir. Sesi kısmakla vicdanı susturmak aynı şey değildir.

Koloseliler 3, imanlıların birbirlerini öğretirken ve yüreklendirirken mezmurları, ilahileri ve ruhsal ezgileri kullanmalarından söz eder. Bu, müziğin yalnız Tanrı’ya yönelmiş bir ifade değil, birbirine yönelik bir hizmet de olabileceğini gösterir. 1. Korintliler 14’te ise toplantıdaki katkılar konuşulurken topluluğun gelişmesi önemsenir. Bu metinlerden modern bir sahne düzenini, ses sistemini veya herkes için geçerli tek bir ibadet programını doğrudan çıkaramayız.

İnsanlar bazen kendi seslerini güçsüz bulduklarında başkasının sesi onları taşır; kimi zaman da yanındaki kişi söylemeye hazır olmadığı için ona sessizce yer açmak gerekir. Pavlus’un topluluğu geliştirme çağrısı, müziği maharet yarışına dönüştüren bir anlayışı sorgulamamıza yardım eder. İbadetin merkezinde gösteriyi yapan insan değil, Tanrı’nın sözü ve İsa Mesih’te verdiği lütuf durur. Sesin değeri, kaç kişinin alkışladığından önce, onun gerçek bir kardeşlik birliğine nasıl hizmet ettiğinde görünür.

Bunun için Kutsal Kitap’ın bütün seslerini tek bir duygusal tona bağlamamak gerekir. Miryam’ın tefiyle sevinmek mümkündür; Mezmur 137’de olduğu gibi çalgıyı bir süre elinden bırakmak da. Davut’un dansı, Luka 15’teki eve dönüş kutlaması ve Amos’un yargı sözü birbirini iptal etmez; insan hayatının ve Tanrı’ya verilen cevabın farklı yanlarını aydınlatır. Mesih’in lütfunu anlatan bir topluluk sevinebilir, çünkü kabul edilmek için bir gösteri sergilemesi gerekmiyor. Aynı topluluk ağlayanı da taşıyabilmeli; aksi hâlde en güzel ezgisi bile odadaki bazı insanlara yabancı gelebilir.

02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN

Mısır’dan Çıkış 15’te kadınların teflerle katıldığı sevinci okuyun. Sizi etkileyen şey yalnız müzik mi, yoksa insanların birlikte hatırladıkları olay mı? Bugün hangi sevinçlerimizin hikâyesini yeni kuşağa yeterince anlatmıyoruz?
1. Samuel 18’de kadınların kutlama ezgisi Saul’da kıskançlık uyandırıyor. Sizce birini onurlandırırken başka birini küçültmekten nasıl kaçınabiliriz? Aynı söz farklı insanlara nasıl farklı gelebilir?
2. Samuel 6’da Davut oynarken Mikal pencereden bakıyor. Metnin bize açıkça söyledikleri neler; yıllar içinde sahneye eklediğimiz ayrıntılar neler? Bir insanın sevincini anlamadan yargıladığınız bir zamanı hatırlıyor musunuz?
Luka 15’te büyük oğul eve yaklaşırken eğlencenin sesini duyuyor ama içeri girmiyor. Onun kapıda durmasının asıl sebebi sizce ne? Başkasına gösterilen lütfa sevinmek neden bazen zor gelebilir?
Mezmur 137 ile Amos 5’i birlikte okuyun. Birinde insanlar şarkı söylemek istemiyor, ötekinde Tanrı şarkıları duymak istemiyor. Bu iki suskunluğun nedenleri, topluluğumuzda ne zaman şarkı söyleyeceğimiz ve ne zaman dinleyeceğimiz hakkında bize ne öğretebilir?

03 — HAYATA TAŞIYIN

Sevinci anlatırken hikâyesini de anlatın

Bir kutlamada yalnız güzel fotoğraflar çekmek yerine sevincin nedenini de konuşun. Ailenizde veya topluluğunuzda Tanrı’nın sağlayışını hatırlatan bir olay varsa, onu bilen biri anlatsın; çocuklar ve yeni gelenler yalnız sonucu değil, yolun güçlüklerini de duysun. Bu, Miryam’ın ezgisini taklit etmek için bir tören düzenlemekten daha anlamlı olabilir. Yaşanmış bir iyiliği adını anarak hatırlamak, şükrü boş bir alışkanlıktan korur.

Sesi az duyulanların kutlamadaki yerini fark edin

Şarkıyı kimin seçtiğine, sofrayı kimin hazırladığına ve eğlence bitince ortalığı kimin topladığına bakın. Bir kişi her seferinde herkes eğlenirken çalışıyorsa bu kez yükü paylaşmayı teklif edin. Kutlamanın maliyeti yüzünden dışarıda kalan biri var mı, düşünün. Her sevinç pahalı bir gösteriye dönüşmek zorunda değil. Davut’un kutlamasında halka yiyecek dağıtılması, birlikte sevinmenin maddi bir yanı da olabileceğini hatırlatır.

Çalgı adlarından efsane üretmeyin

Bir vaazda veya sohbette “Miryam kesin şu biçimde bir tef çalıyordu” demeden önce metnin gerçekte ne söylediğini kontrol edin. Arkeolojik bir resim gördüğünüzde tarihle bölgenin uyuşup uyuşmadığını sorun. “Bunu bilmiyoruz” demek anlatımı yoksullaştırmaz; gerçek ayrıntıları daha güvenilir kılar. Sahneyi etkileyici göstermek için olmayan sesi eklemek yerine, insanların hangi olay üzerine sevinç duyduğunu anlatın.

Kapının önündeki öfkeyi de dinleyin

Luka 15’teki büyük oğul gibi, bir başkasının iyi haberini duyunca önce kendimize ne verilmediğini hatırlayabiliriz. Böyle bir anı fark ederseniz kıskançlığınızı sevinç gösterisiyle örtmeye çalışmayın. Babanın büyük oğulla konuşmak için dışarı çıktığını hatırlayın; kızgınlığı konuşmak için de yer vardır. Yine de kendi kırgınlığınızın, eve dönen kişinin kabul edilmesini iptal etmesine izin vermeyin. Başkasının dönüşünü kıyaslamak yerine onunla gerçekten konuşabilmek de bir başlangıçtır.

Yas tutana şarkı söyleme görevi vermeyin

Mezmur 137, bazen bir ezginin boğazdan çıkmadığını anlatır. Kaybının hemen ardından birini toplu ibadette neşeli görünmeye zorlamayın; sessiz kalmak isteyen kişiye izin verin. Yanında oturmak veya anlatmak istediklerini dinlemek o anda daha yerinde olabilir. Söz bulamıyorsanız, ertesi gün neye ihtiyacı olduğunu sormak bazen daha da değerlidir. Umut hakkında konuşurken bile acının ağırlığını onun elinden alıp yok saymayın.

İbadetin sesini adalet sorusundan ayırmayın

Amos 5’i okuduktan sonra topluluğun güzel müziğiyle övünmek kolay gelmeyebilir. Bunun yerine ödeme, çalışma yükü, bağış dağıtımı ve yardıma ulaşma konusunda kimlerin hakkının gözetildiğini sorun. Bir sorun varsa müziği suçlamak yerine haksızlığı gidermek için açık bir adım belirleyin. Doğruluk gündelik hayata ulaşmadığında en özenli ezgi bile eksik bir tanıklığa dönüşür.

Müzikte de birbirinize yer açın

Herkesin aynı ses aralığına, aynı öğrenme hızına veya kalabalıkta şarkı söyleme rahatlığına sahip olmadığını hatırlayın. Çocuklar, yaşlılar ve yeni gelenler için sözleri anlaşılır bir biçimde sunmak da bu özenin parçasıdır. Toplulukta yeni biri varsa ezgilerin sözlerine erişebildiğinden ve ne söylendiğini anlayabildiğinden emin olun. Birinin güzel sesini takdir etmek mümkündür; başka birinin sessiz katılımını değersiz saymak gerekmez. Pavlus’un topluluğun gelişmesini öne çıkaran sözleri, müziği alkış yarışından çıkarıp birbirimizi taşıdığımız bir alana dönüştürebilir.

Kaynaklar

Kutsal Kitap: Mısır’dan Çıkış 15; 1. Samuel 18; 2. Samuel 6; Luka 15; Vaiz 3; Mezmurlar 137; Amos 5; 1. Korintliler 14; Koloseliler 3. Her bölümün ayrı bağlantısı yazının girişindeki okuma alanında verilmiştir; metinler kendi edebî türleri ve bağlamları içinde değerlendirildi.
Theodore W. Burgh, “Music and Musical Instruments in the Hebrew Bible and Ancient Israel/Palestine”, The Bible and Interpretation. Çalgı türleri, dayanıksız malzemeler, Demir Çağı figürleri ve kadınların müzikteki görünürlüğüne ilişkin erişilebilir metin incelendi.
The Metropolitan Museum of Art, “Dancers with Instruments”, eser no. 1985.328.11, Mısır Yeni Krallık, Amarna dönemi, yaklaşık MÖ 1347–1330. Çevre kültüre ait görsel karşılaştırma olarak kullanıldı; İsrail’e birebir aktarma yapılmadı.
Colette Hemingway ve Séan Hemingway, “Music in Ancient Greece”, The Metropolitan Museum of Art, 2001. Grek dünyasındaki şenlik, cenaze, şölen ve profesyonel icra ortamlarının tarihsel sınırları için incelendi.

Çalışmalarım

Müzik, Dans ve Eğlence: İnsanlar Nasıl Sevinirdi?