Roma Dünyasında Kölelik ve Yeni Antlaşma

Kutsal Kitap metinlerini okuyun: Filemon · Efesliler 6 · 1. Korintliler 7

GİRİŞ

Yeni Antlaşma’da kölelik dili rahatsız edicidir. Grekçe doulos sözcüğü mektuplarda tekrar tekrar çıkar; ev halkı düzenlemelerinde kölelere ve efendilere seslenilir; Filemon’un merkezinde Onesimos adlı köleleştirilmiş bir adam vardır. Bazı çeviriler kelimeyi “kul” veya “hizmetkâr” diye yumuşatabilir. Bazı modern tartışmalar ise Roma köleliğini doğrudan Atlantik dünyasındaki ırksal plantasyon köleliğiyle birebir özdeş sayar.

İki yaklaşım da tarihsel resmi eksiltir. Roma dünyasında kölelik gerçek mülkiyet ilişkisiydi. Köleleştirilmiş kişi özgürlüğünü ve büyük ölçüde hukuki özerkliğini kaybederdi. Satılabilir, devredilebilir ve sahibinin otoritesine tabi tutulabilirdi. Bu sistemi “işçi-işveren ilişkisi” diye anlatmak doğru değildir. Ama Roma köleliği tek bir ırka dayalı kalıtsal Atlantik sisteminin aynısı da değildi.

İnsanlar savaş, doğum, korsanlık, borç ve ticaret gibi farklı yollarla köleleştirilebilirdi; etnik kökenler çeşitlilik gösterirdi; azat edilme sistemi belirgin bir rol oynayabilirdi. Farkları söylemek Roma köleliğini hafifletmek değildir. Tam tersine onu kendi gerçek biçiminde görmek demektir.

01 — METNİ ANLAYIN

Roma hukukunda köleleştirilmiş insan mülk sayılıyordu

Roma hukukunun temel ayrımı özgür kişi ile köle arasındaydı. Köle, bağımsız yurttaşlık haklarına sahip kişi değil sahibinin otoritesindeki insan olarak görülürdü. Hukuki statü ile ekonomik işlev aynı şey değildi: son derece eğitimli bir köle olabilirdi; fakir bir özgür insan da.

Bu ayrım önemlidir. Köleleştirilmiş herkes toplumun en yoksul kesiminde bulunmuyordu. Bir ev öğretmeni, doktor, muhasebeci veya yönetici köle yüksek beceri ve belirli maddi imkanlara sahip olabilir; yine de özgür değildir. Öte yandan madenlerde, tarım işletmelerinde veya ağır işlerde çalışan kölelerin koşulları dehşet verici olabilirdi.

Kölelik kişinin insanlığını yasal olarak aşağı konuma yerleştiren bir güç ilişkisiydi. Görev çeşitliliği bu gerçeği ortadan kaldırmaz. Savaş önemli kaynaktı. Roma genişledikçe fethedilen topluluklardan çok sayıda insan esir edildi ve satıldı. Çocuk köle anneden doğarsa köle statüsüne geçebilirdi. Korsanlık ve insan ticareti de köle piyasalarını besledi.

Böylece kölelik imparatorluk genişlemesinin ekonomik gölgesiydi. “Roma yolları, hukuk ve düzen getirdi” cümlesinin yanında fetihlerin insan bedenlerini pazara taşıdığını da görmek gerekir. Bu gerçek Yeni Antlaşma’nın Roma dünyasını romantikleştirmemize engel olur. Pavlus’un seyahat ettiği yollar aynı zamanda askeri hareketin ve imparatorluk yönetiminin yollarıdır; kentlerin zenginliği köleleştirilmiş emek olmadan düşünülemez.

Köleleştirilmiş emek Roma toplumunun neredeyse her alanında görünürdü. Ev hizmeti, tarım, maden, atölye, ticaret, öğretmenlik, muhasebe, sekreterlik, çocuk bakımı, yemek, temizlik, inşaat ve kamu işlerinde köleleştirilmiş insanlar çalıştırılabiliyordu. Metropolitan Museum of Art’ın Roma günlük hayatına ilişkin kaynakları özgür, köle ve azatlı insanların birçok meslekte yan yana bulunabildiğini vurgular. Bu çeşitlilik bazen “Roma köleleri aslında çalışanlardı” savunmasına dönüştürülür. Fakat işin niteliği ile hukuki özgürlük aynı soru değildir.

Eğitimli muhasebeci köle de satılabilir bir kişidir. Aynı şekilde bütün kölelerin zincirli maden işçisi olduğu izlenimi de sistemi tam anlatmaz. Kölelik esnek olduğu için imparatorluk hayatının içine daha derin nüfuz edebilmiştir. Köleleştirilmiş insanlar gerçek ilişkiler, eşler ve çocuklar oluşturuyordu; fakat Roma hukukunda bu bağlar özgür yurttaş evliliğiyle aynı korumaya sahip değildi.

Sahip satış veya transfer yoluyla aileleri ayırabilirdi. Bu güç farkı kölelik tartışmasında çok önemlidir. “Ev halkının parçasıydılar” romantik cümlesi, ev sahibinin bu insanları satma gücünü gizleyebilir. Yeni Antlaşma’daki “ev halkı” listelerinde kölelerin bulunması bize ilk kilise topluluklarının bu eşitsizliği evlerin içine taşıdığını gösterir. Aynı sofrada Rab’bi çağıran kişilerden biri diğerinin hukuki sahibi olabilirdi. Bu, erken kilisenin etik gerilimini küçültmek yerine büyütür.

Roma dünyasında bazı köleler özgür bırakılabilirdi. Azatlılar (Latince liberti) belirli yurttaşlık hakları kazanabilir, ekonomik olarak yükselebilir ve aile kurabilirdi. Metropolitan Museum of Art’taki erken imparatorluk dönemi azatlı mezar anıtları, eski kölelerin yeni statülerini nasıl görünür kıldığını gösterir. Fakat manumission ihtimali köleliği “geçici staj” yapmaz.

Her köle özgür bırakılmıyordu; özgürleşme sahibin kararı, ekonomik durum ve toplumsal düzenle ilişkiliydi. Azat edilen kişi eski sahibine patronaj yükümlülükleri taşımaya devam edebilirdi. Sistemin içinde çıkış yolunun bulunması, sisteme maruz kalan kişinin başlangıçta özgürlüğünün alınmış olduğu gerçeğini değiştirmez. Modern Atlantik köleliği özellikle Afrikalı insanların ırksallaştırılmış, kalıtsal ve plantasyon merkezli kitlesel köleleştirilmesiyle şekillendi. Roma köleliği de kalıtsal olabilir ve ağır tarımsal emek kullanabilirdi, fakat “ırk” kategorisi modern Atlantik sistemindeki biçimde düzenleyici temel değildi. Roma köleleri çok farklı etnik ve coğrafi kökenlerden gelebilirdi. Bazıları yüksek eğitimliydi; bazıları özgürleşip yurttaşlığa yakın statü kazanabiliyordu.

Bu farkları belirtmek Roma köleliğini daha kabul edilebilir göstermez; amaç iki sistemi tarihsel olarak doğru tanımlamaktır. İnsan özgürlüğünün mülkiyete tabi kılınması her ikisinde de ağır ahlaki sorundur; fakat kurumların hukuku, ekonomisi ve ideolojisi aynı değildir. Doğru karşılaştırma, bir zulmü ötekiyle hafifletmek yerine her sistemin insanı nasıl araçlaştırdığını daha açık görmemizi sağlar.

Bir insanın sahibi olmak beden üzerinde de ağır güç yaratıyordu. Ev köleleri, gençler ve kadınlar cinsel istismar riski taşıyabilirdi; hukuki koruma özgür yurttaşlarla aynı değildi. Antik kaynakların sessizliği mağdurların olmadığı anlamına gelmez; gücü elinde tutanların yazdığı metinler istismarı görünmez kılabilir. Bu nokta köleliği “evde çalışan yardımcılar” diye romantikleştirmenin neden tehlikeli olduğunu gösterir. Bazı sahip-köle ilişkileri görece insancıl olabilir, fakat kurumun yapısal güç farkı istismarı mümkün kılar. Yeni Antlaşma’daki cinsel kutsallık ve bedenin Rab’be ait oluşu, böyle bir dünyada yalnız özel ahlak değil insan bedeni üzerinde sahiplik iddialarına da meydan okuyan bir anlam kazanır.

Roma tarihinde köle sahiplerinin yetkisi dönemden döneme değişti; imparatorluk çağında aşırı zulmü sınırlayan bazı hukuki düzenlemeler gelişti. Fakat bu, köleye modern insan hakları güvencesi verildiği anlamına gelmez. Sahibin cezalandırma ve kontrol gücü çok büyüktü. Hukukta sınırlama bulunması iki şeyi gösterir: kötü muamelenin gerçek bir sorun olduğunu ve devletin çoğu zaman insan onurundan çok düzeni ve mülk değerini gözettiğini. “Köle sahipleri kölelerine iyi davranmak zorundaydı” cümlesi bu nedenle yanıltıcıdır.

Tavsiye, gelenek veya bazı yasal sınırlar mülkiyet ilişkisinin temel eşitsizliğini kaldırmaz. Tevrat’ta İsrailli borç köleliği, yabancı köleler, özgür bırakma ve Şabat yılı gibi farklı düzenlemeler vardır. Bunlar Yeni Antlaşma’nın Roma dönemindeki kölelik sistemiyle birebir aynı değildir.

Yüzyıllar ve siyasi düzenler değişmiştir. Birinci yüzyıl Yahudileri Roma İmparatorluğu’nun ekonomik dünyasında yaşıyor, aynı zamanda Kutsal Yazılarının kölelik yasalarını okuyordu. Bu iki tarihsel katmanı “Kutsal Kitap köleliği” diye tek sisteme eritmek büyük hata olur. Aynı nedenle Çıkış 21’deki yasa doğrudan Filemon’un hukuk ortamını açıklamaz. Metinleri kendi çağlarında okumak gerekir.

Azatlı kişi özgürlük kazanırdı; yine de eski kölelik geçmişi toplumsal kimliğinde iz bırakabilirdi. Eski sahibi patron konumunu koruyabilir, belirli hizmet ve saygı yükümlülükleri devam edebilirdi. Azatlının çocukları ise sonraki kuşakta daha farklı yurttaşlık fırsatlarına sahip olabilirdi. Özgür bırakılma gerçek bir değişimdi, fakat eski sahiplik ilişkisinin bütün izlerini bir anda silmiyordu.

Roma’nın azat etme sistemi bu nedenle hem gerçek bir özgürleşme yolu hem de eski sahiplik ilişkisinin yeni biçimde sürmesi olabilir. “Köleler kolayca özgür olurdu” demek kadar “özgürleşme hiçbir şey değiştirmezdi” demek de eksiktir. Filemon’u okurken bu arka plan önemlidir: Onesimos’un yalnız hukuki statüsü değil, Filemon’la ilişkisinin kardeşlik temelinde yeniden kurulması gündemdedir.

Yeni Antlaşma köleliğin içinde konuşur; sistemi masum ilan etmez

Bu, metne sorulması gereken zor sorudur. Pavlus hiçbir yerde Roma İmparatorluğu’na “köleliği kaldıran yasa çıkar” diye politik program sunmaz. Ev halkı metinleri sistemin var olduğu dünyada kölelere ve efendilere seslenir. Bu gerçek yumuşatılmamalıdır. Aynı zamanda Yeni Antlaşma köle ile efendiyi Tanrı önünde aynı Rab’be bağlı insanlar olarak yerleştiren teolojik dinamikler taşır. Galatyalılar 3:28’de Mesih’te “köle-özgür” statüsünün nihai kimliği belirlemediği söylenir.

Birinci Korintliler 7, özgür olma imkanını olumlu karşılar. Filemon mektubu Onesimos’u “artık köleden öte, sevgili kardeş” olarak kabul etme yönünde baskı kurar.

Bunların Roma hukukunda toplu azat yasası olmadığı da açıktır. Hristiyan yorum tarihinde bu gerilim hem köleliği savunmak hem kölelik karşıtı hareketleri beslemek için kullanılmıştır. Dürüst okuma iki gerçeği birlikte tutar: metin Roma sisteminin içinde konuşur; Müjde’nin insan kardeşliği dili o sistemin insanı mülk olarak sınıflandırmasıyla derin gerilim içindedir. Köle sahipleri tarih boyunca Efesliler ve Koloseliler gibi metinleri mevcut düzeni kutsamak için kullanmıştır. Özellikle Atlantik dünyasında bu ayetlerin bağlamdan koparılması korkunç sonuçlar doğurmuştur. Metinlerin ilk bağlamında köleler zaten hukuki olarak itaate zorlanan insanlardı. Hristiyan öğüt bu sistemi icat etmedi; sistemin içinde yaşayan topluluğa seslendi.

Fakat bu tarihsel açıklama, sonraki köle sahiplerinin “Tanrı size köle olmanızı emrediyor” diye statükoyu ebedileştirmesini haklı çıkarmaz. Aynı ev halkı kodlarında efendiler de yargı altında tutulur: onların da gökte Efendisi vardır ve Tanrı taraf tutmaz. Roma toplumunda sahibin mutlaklığına sınır çizen bu teolojik cümle hafife alınmamalıdır. Yine de modern okuyucunun “neden daha açık özgürlük çağrısı yok?” sorusu meşrudur. Kolay cevap uydurmamak gerekir. Filemon mektubu sistematik kölelik tezi değildir; belirli kişiler arasındaki gerçek ilişkiye yazılmış kısa mektuptur. Onesimos’un tam hukuki durumu ve Filemon’dan neden ayrıldığı konusunda bütün ayrıntıları bilmiyoruz. Pavlus onu Filemon’a “kardeş” olarak kabul ettirmek ister, borcu varsa kendi hesabına yazmasını söyler ve Filemon’un daha fazlasını yapacağına güvenir. Bazı yorumcular burada azat edilme yönünde dolaylı baskı görür; bazıları metnin bunu açıkça istemediğini vurgular.

Kesin olan, Pavlus’un Onesimos’u yalnız ekonomik mülk gibi konuşmadığıdır. Onu kendi “yüreği” diye adlandırır ve Mesih içindeki kardeşlik ilişkisini öne çıkarır. Bu mektup köleliğin bütün politik sorunlarını çözmez.

Fakat kilisenin içinde mülk sayılan insanın “sevgili kardeş” olarak görülmesinin sistemle yaratacağı gerilimi çok canlı biçimde gösterir. İlk Hristiyanlıkta sosyal statü ile ruhsal armağan arasında teorik bir eşitlik vurgusu vardır; ancak elimizde her yerel kilisenin liderlik düzenini ayrıntılı anlatan kayıtlar yoktur. Köle veya azatlı Hristiyanların topluluklarda önemli roller üstlenmiş olması mümkündür. Roma katakombları ve yazıtlar sonraki yüzyıllarda azatlı ve alt statülü Hristiyanların görünürlüğünü artırır. Yine de “ilk kilise köleliği fiilen hemen kaldırdı” diyemeyiz.

Topluluklar Roma toplumsal yapısının içindeydi ve bu yapının eşitsizliklerini taşıdılar. Müjde’nin eşitlik dili ile pratik hayat arasındaki mesafe, kilise tarihinin de sürekli sınavlarından biridir. Spartacus isyanı Pavlus’tan yaklaşık bir yüzyıl önce Roma hafızasında büyük korku bırakmıştı. Roma devleti köle ayaklanmalarını acımasız biçimde bastırıyordu. Pavlus’un küçük ve savunmasız topluluklara yazdığı mektuplarda silahlı sosyal devrim çağrısı olmaması bu siyasal gerçeklikten ayrı düşünülemez. Bu açıklama, Pavlus’un “dolayısıyla köleliği iyi gördüğü” sonucunu kanıtlamaz.

Metinlerin yaptığı ve yapmadığı şeyi ayırmak gerekir. Pavlus imparatorluk kurumlarını devirmek için politik manifesto yazmaz; topluluğun iç ilişkilerini Mesih’in efendiliği altında yeniden tanımlar. Modern okuyucu bu sınırı hem dürüstçe kabul etmeli hem de kardeşlik teolojisinin daha sonraki etik sonuçlarını ciddiye almalıdır. Pavlus kendisini “Mesih İsa’nın kulu/kölesi” diye adlandırabilir ve günaha kölelikten söz edebilir. Bu mecazi kullanım, gerçek köleliğin toplumda bilinen güçlü sahiplik ve itaat çağrışımına dayanır.

Metaforu ruhsallaştırırken tarihsel kölelerin acısını görünmez kılmamak gerekir. “Tanrı’nın kölesiyiz, demek kölelik güzel” sonucu kategorileri karıştırır. Pavlus mecazla mutlak aidiyet anlatır; Roma insan ticareti kurumuna ahlaki övgü yazmaz. Tam tersine metaforun sertliği, özgürlük kaybının dinleyici için ne kadar güçlü bir görüntü olduğunu gösterir.

İsa Mesih’in benzetmelerinde köleler ve efendiler sık görünür; çünkü hane dünyasının tanıdık parçasıdırlar. Benzetmede bir kurumun kullanılması o kurumun bütün ahlaki yapısının onaylandığı anlamına gelmez. İsa Mesih hırsız, haksız yargıç veya savaşan kral imgelerini de anlatısal amaçla kullanır. Müjdelerde “köleliği kaldırın” başlıklı bir konuşma yoktur.

Bu sessizliği gizlememek gerekir. Aynı zamanda İsa Mesih’in Tanrı Krallığı öğretisinde büyük-küçük hiyerarşisini tersine çevirmesi, “kim büyük olmak isterse hizmetkâr olsun” demesi ve en küçüğü merkeze alması sosyal statü dünyasına ciddi eleştiri taşır. Bu teolojik çizginin tarihsel kölelik kurumuyla ilişkisini kilise sonraki yüzyıllarda tutarlı biçimde çözmemiştir.

Zor metni bugün dürüstçe okumak

İlk adım, tarihe dürüst davranmaktır. Roma köleliğini “maaşlı çalışanlık” diye yumuşatmayalım. Modern Atlantik ırksal köleliğiyle bütün farkları da silmeyelim. Köleleştirilmiş insanların gerçek acısını tarihsel terminoloji tartışmasında kaybetmeyelim.

Sonra teolojik soruyu soralım: Mesih’te kardeş ilan ettiğiniz insanı nasıl mülk sayabilirsiniz? Tanrı’nın taraf tutmadığını söylediğiniz bir toplulukta statü üstünlüğünü nihai kimliğe nasıl dönüştürebilirsiniz? Kutsal Kitap’ın kölelik metinleri rahat değil. Zaten olmamalı. Rahatsızlık bizi hem tarihsel dürüstlüğe hem insan onuru konusunda daha ciddi düşünmeye zorlar. Antik yazıtlarda köleler ve azatlılar bazen isimleri, meslekleri ve aile bağlarıyla görünür.

Yine de tarih kayıtlarının büyük kısmı elit erkeklerin perspektifini taşır. Köleleştirilmiş insanların kendi sesleri çok daha az korunmuştur. Bu durum araştırmacıyı tevazuya zorlar. “Roma kölelerinin çoğu hayatından memnundu” veya tam tersine bütün bireylerin deneyimini tek cümleyle açıklayan iddialar kanıtı aşar.

Hukuki statünün baskıcı olduğunu biliyoruz; kişisel ilişkilerin çeşitliliğini de kabul etmeliyiz. Kutsal Kitap’taki Onesimos gibi isimler bu yüzden değerlidir. Tarihsel sistemin içinde bir köleleştirilmiş insan metnin öznesi haline gelir.

Bu araştırma yalnız geçmiş hakkında değildir. İnsan emeğini, bedenini veya çaresizliğini mülke ve kazanca dönüştüren düzenler bugün de vardır. Modern insan ticareti, zorla çalıştırma ve borç köleliği farklı hukuki biçimlerde devam eder. Roma köleliğini doğru anlamak, bugünkü her kötü iş koşuluna “kölelik” demeyi de engeller; kavramın ağırlığını korur. Aynı zamanda ekonomik başarı uğruna insan özgürlüğünü feda eden sistemlerin teolojik eleştirisini keskinleştirir. Tarih, yalnız “onlar ne kadar kötüydü” diye bakmak için değil, insanı araçlaştırmanın yeni biçimlerini fark etmek için çalışılır.

02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN

Roma köleliğini “çalışan hizmetkâr” diye yumuşatmak, köleleştirilmiş kişinin hangi gerçeklerini siler?
Roma sistemiyle Atlantik ırksal köleliği arasındaki farkları söylemek neden birini daha kabul edilebilir hale getirmez?
Efesliler ve Koloseliler’deki ev halkı sözlerini tarihsel bağlamından koparmak bugün hangi kötüye kullanımlara kapı açabilir?
Filemon mektubunda Pavlus’un açıkça söylediği, güçlü biçimde ima ettiği ve söylemediği şeyleri nasıl ayırırsınız?
Topluluğunuzda hukuken özgür olsa da ekonomik veya toplumsal güçsüzlük yüzünden sesi duyulmayan kimler var?

03 — HAYATA TAŞIYIN

Köleliği yumuşatan kelimeleri sorgulayın

Çeviride “kul” veya “hizmetkâr” sözcüğü kimi bağlamlarda gerçek mülkiyet ilişkisini örtebilir. Metni okurken özgün toplumsal konumu araştırın. Rahatsız edici gerçeği daha dindar duyulan bir kelimeyle görünmez kılmayın. Bir sözcüğün bugünkü çağrışımı, anlatılan kişinin özgür olup olmadığını tek başına göstermez.

Tarihsel farkı ahlaki mazerete çevirmeyin

Roma köleliği ırka dayalı Atlantik plantasyon sisteminin aynısı değildi. Bu fark, insanın satılmasını, dövülmesini veya bedeninin denetlenmesini hafifletmez. Karşılaştırma yaparken iki tarihin mağdurlarını birbirine karşı kullanmayın. Tarihsel ayrım, ahlaki duyarlılığı azaltmak için değil gerçeği doğru adlandırmak için gereklidir.

Yetki metinlerini güçlünün lehine tek taraflı okumayın

“İtaat edin” buyruğunu öne çıkarıp efendilere yöneltilen yargıyı, kardeşlik iddiasını ve insan onurunu suskun bırakmak metni çarpıtır. Bugün işveren, önder veya aile büyüğü için bu ayetleri sınırsız itaat talebine dönüştürmeyin. Güç sahibinin hesap verebilirliğini açıkça konuşun. Efesliler 6:9, efendilerin de göklerdeki Rab önünde hesap verdiğini ve O’nun ayrım yapmadığını hatırlatır.

Onesimos’u yalnız örnek nesne yapmayın

Filemon mektubunun merkezinde gerçek bir köleleştirilmiş insan vardır. Onu yalnız bağışlama üzerine soyut bir vaaz malzemesine çevirmek, karşılaştığı hukuki riski siler. Metni okurken Onesimos’un sesinin neden bize doğrudan ulaşmadığını da sorun. Pavlus’un onu sevgili kardeş olarak kabul etme çağrısı, Onesimos’un bir eşya gibi değerlendirilmesine karşı okunmalıdır (Filemon 1:16).

Görünmeyen emeği ve bağımlılığı fark edin

Modern toplumda hukuken kölelik yasak olsa da insan ticareti, zorla çalıştırma ve sömürü sürer. Tükettiğiniz ürünlerin tedarik zincirini araştırmak her şeyi çözmez ama cehaleti mazeret olmaktan çıkarır. Güvenilir kuruluşların somut mücadelelerine destek verin. Ucuz ürünün bedelini kimin ödediğini sormak rahatsız edici ama gereklidir. Bilmek tek başına yeterli değildir; mümkün olan yerde tüketim alışkanlığını da değiştirmek gerekir.

Özgürlüğü yalnız statü değişimi saymayın

Azat edilen kişi eski efendisine ekonomik ve toplumsal bağlarla bağlı kalabilirdi. Bugün de hukuki özgürlük geçmiş travmayı ve eşitsizliği bir anda silmez. Kurtulan kişiden hızla “normalleşmesini” beklemek yerine uzun vadeli güvenlik ve iyileşmeye alan açın. Özgürlüğün hangi hukuki değişimi sağladığını ve hangi bağımlılıkları geride bıraktığını ayrı ayrı anlamak gerekir.

Mesih’te kardeşlik sözünü somutlaştırın

Yeni Antlaşma’nın kardeşlik dili sosyal hiyerarşiyi sihirli biçimde yok etmedi; fakat efendi ile köleyi aynı Rab önünde hesap veren insanlar olarak yan yana koydu. Bu iddia cemaatte statü ayrıcalığını sorgulamalıdır. Kimin sözünün daha kolay dinlendiğini ve kimin sürekli hizmet eden konumda bırakıldığını değiştirecek bir adım atın. Kardeşlik dili, ayrıcalığın korunmasına hizmet ediyorsa kendi iddiasını yalanlar.

Kaynaklar

Çalışmalarım

Roma Dünyasında Kölelik: Yeni Antlaşma’nın Zor Dünyası