Bağışlamak, Yeniden Güvenmek midir?

Kutsal Kitap’tan okuyun: Matta 18:15–35 · Luka 17:3–4 · Efesliler 4:25–32

GİRİŞ

Bazen bir ilişki tek bir cümleyle değişir. Bir yalan ortaya çıkar, yıllardır saklanan bir gerçek öğrenilir, verilen söz tutulmaz ya da güvenilen biri sınırı aşar. Sonra bir özür gelir; belki samimidir, belki değildir. Fakat kırılan kişi başka bir soruyla baş başa kalır: “Hristiyan olduğuma göre şimdi ona yeniden güvenmek zorunda mıyım?”

Bu soru düşündüğümüzden daha ağırdır. Çünkü kilisede “bağışlamak” sözcüğü bazen birbirinden farklı şeylerin hepsini aynı anda taşıyormuş gibi kullanılır. Bağışlamak, öfkelenmemek; unutmak; ilişkiyi eski hâline döndürmek; yeniden yakın olmak; aynı sorumluluğu geri vermek; hatta hiçbir sonuç istememek gibi anlaşılabilir. Böyle olunca bağışlama çağrısı, yarayı iyileştirmek yerine yaralı kişiye yeni bir yük bindirebilir. “Beni bağışladıysan bunu artık konuşmayacaksın” cümlesi, tövbenin dili değil, hesap vermekten kaçmanın dili hâline gelebilir.

Kutsal Kitap daha dikkatli konuşur: İsa Mesih bağışlamayı sınırsız bir merhamet çağrısı olarak öğretirken günahı görmezden gelmez, tersine günahla yüzleşmeyi de buyurur. Luka’da tövbe ile bağışlama yan yana gelir. Pavlus, Efesliler’e birbirlerini bağışlamalarını söylerken aynı bölümde yalandan vazgeçmelerini, gerçeği söylemelerini ve ilişkileri çürüten davranışları bırakmalarını ister. Bağışlama gerçeği susturmaz; tam tersine, gerçeğin içinde gerçekleşen bir lütuf eylemidir.

Asıl soru şudur: Bağışladığımızda neyi bırakırız, neyi yeniden kurmaya çalışırız ve neyi hemen geri vermek zorunda değiliz? Bu ayrım yalnız büyük ihanetlerde değil, ailede, arkadaşlıkta, işte ve kilise ilişkilerinde de belirleyicidir. Çünkü bağışlamanın ucuzlatılması kadar, bağışlamayı sürekli ertelemek de insanı içeriden zehirleyebilir. Kutsal Kitap bizi ne intikamın karanlığına ne de sahte bir barışın sessizliğine çağırır.

01 — METNİ ANLAYIN

Bağışlama günahı görünmez yapmaz

Matta 18’de Petrus’un “kardeşim bana karşı kaç kez günah işlerse onu bağışlamalıyım?” sorusu boşlukta ortaya çıkmaz. Hemen öncesinde İsa Mesih, günah işleyen kardeşle nasıl yüzleşileceğini anlatır. İlk adım doğrudan konuşmaktır; kişi dinlemezse tanıklarla gidilir, o da sonuç vermezse mesele topluluğun önüne taşınır. Bütün sürecin amacı kişiyi utandırmak ya da ezmek değil, “kardeşi kazanmak”tır. Fakat kazanmak için önce günahın adının konması gerekir. Matta 18’in bağışlama öğretisini bu bağlamdan kopardığımızda, İsa Mesih’in aynı bölümde yan yana tuttuğu doğruluk ve merhameti birbirinden ayırmış oluruz.

Petrus’un sorusuna verilen cevap, hesabı tutulan küçük bir bağışlama kotasını büyütmekten çok daha fazlasıdır. İsa Mesih’in anlattığı merhametsiz köle benzetmesinde bir insan ödeyemeyeceği kadar büyük bir borçtan kurtarılır, fakat kendisine borçlu olana merhamet göstermez. Benzetmenin ağırlık merkezi açıktır: Tanrı’nın bağışlamasını tatmış bir insan, başkasının borcunu hayat boyu elinde bir silah gibi tutamaz. Buradaki bağışlama, olanı unutmak yerine hesaplaşma hakkını kişisel intikamın aracına çevirmekten vazgeçmektir. Kişi kötülüğe “iyi” demez, fakat kendi kalbini kötülüğün rehin aldığı bir mahkeme odasına da dönüştürmez.

Bu nokta Romalılar 12:17–21 ile de uyumludur. Pavlus, imanlıyı kötülüğe kötülükle karşılık vermemeye ve öcü Tanrı’ya bırakmaya çağırır. Burada adalet önemsizleşmez; son hükmün sahibi değişir. İmanlı, “Bana bunu yaptı, o hâlde ben de ona acı çektirmeliyim” denkleminden çıkar. Bağışlama bu anlamda ahlaki kayıtsızlık değil, intikamın tahtından kalkmaktır. Acıyı inkâr etmeden, suçun gerçekliğini küçültmeden, son sözü kendimizin söylemesi gerektiği iddiasından vazgeçmektir.

Efesliler 4 de aynı yönde ilerler. Pavlus 31–32. ayetlerde acılık, öfke, bağırıp çağırma ve kötülüğü bırakıp şefkatli ve bağışlayıcı olmayı söyler; birkaç ayet önceyse “yalanı bırakıp gerçeği söyleyin” diye yazmıştır. Aynı topluluk hem doğru konuşmaya hem bağışlamaya çağrıldığı için “bağışladım” demek, “artık gerçeği konuşmayacağım” anlamına gelemez. Gerçek bir yüzleşme olmadan söylenen “boş ver, bağışladım” cümlesi bazen barışı değil, yalnızca ertelenmiş bir kırgınlığı saklar.

Burada Kutsal Kitap’ın bağışlama için kullandığı Grekçe sözcüklerden biri olan aphiēmi yardımcı olabilir. Sözcük bağlama göre bırakmak, salıvermek, bir borcu ya da suçu bağışlamak gibi anlamlarda kullanılabilir; yine de sözlük alanından tek başına bütün bir bağışlama öğretisi çıkaramayız. Matta 18’de borç imgesi önemlidir, Luka 17’de ise günah, azarlama, tövbe ve bağışlama birlikte ele alınır. Bu yüzden yalnız kelimeyi değil, metnin hareketini izlemek gerekir. Bağışlama, suçluyu kişisel intikam yoluyla sürekli borçlandırmaktan vazgeçmeyi içerir; fakat yaşanan olayı hiç olmamış saymaz.

Tövbe “özür diledim” demekten daha fazlasıdır

Luka 17:3–4 ilk bakışta çok kısa, neredeyse keskin bir metindir: kardeşin günah işlerse onu uyar; tövbe ederse bağışla. Üstelik aynı kişi aynı gün içinde tekrar tekrar dönüp tövbe ettiğini söylese bile bağışlama kapısı kapatılmamalıdır. Buradaki vurgu, “Kaçıncı kez oldu?” diye merhamete bir üst sınır koymamamızdır. Fakat metin aynı zamanda günahın adının konmasını ve tövbenin önemini saklamaz. İsa Mesih’in bağışlama öğretisi, sorumluluğun olmadığı bir ilişki modeli kurmaz.

“Tövbe etmek” için kullanılan metanoeō sözcüğü yalnız pişmanlık duygusunu anlatmaz; düşünüşte ve yönelişte değişimi ifade eder. Yeni Antlaşma’nın daha geniş tanıklığında tövbe, Tanrı’ya dönmek ve bu dönüşe uygun meyve vermekle ilişkilendirilir. Elbette hiç kimse bir başkasının yüreğini kusursuzca okuyamaz. İnsanlar samimi biçimde tövbe edip yine de düşebilirler. Luka 17’nin kendisi de tekrar eden günah olasılığını hesaba katar. Dolayısıyla gerçek tövbeyi “Bir daha asla düşmedi” ölçüsüyle değerlendiremeyiz.

Yine de tövbe ile yalnızca sonuçlardan kurtulmak için söylenen özür arasında fark vardır. Tövbe günahın adını küçültmeden kabul eder. Zarar gören kişiye “sen de beni buna zorladın” diyerek suçu dağıtmaya çalışmaz. Yapılabilecek bir telafi varsa bundan kaçmaz. Kırılan güvenin hemen geri gelmemesine öfkelenmez. Hatta gerçek tövbenin en sessiz işaretlerinden biri, kişinin “Beni bağışladıysan bana yeniden güvenmek zorundasın” diye baskı kurmamasıdır. Çünkü tövbe, bağışlanmayı hak edilmiş bir alacak gibi talep etmez.

Bu noktada Reform çevrelerinde bile iki farklı vurgu görülür. Bir yaklaşım, kişiler arasındaki bağışlamanın tamamlanmasını açık tövbeye bağlar ve Luka 17:3–4’ü temel metinlerden biri sayar. Başka bir yaklaşım, suçlu henüz tövbe etmemiş olsa bile imanlının Tanrı önünde kini ve kişisel öç isteğini bırakması gerektiğini; barışma, güven ve ilişkinin yeniden kurulmasının ise tövbeyle mümkün olduğunu vurgular. Bu yaklaşımlar “bağışlama” sözcüğünün sınırını farklı çizer, fakat ortak bir yerde buluşur: imanlı intikamı besleyemez, tövbeyi gereksiz sayamaz ve günahı sevgi adına görünmez hâle getiremez.

Bu ayrım özellikle ağır zararların yaşandığı ilişkilerde önem kazanır. Bir eşin sürekli şiddet uyguladığı, bir yetişkinin çocuğu istismar ettiği, bir kilise önderinin yetkisini kötüye kullandığı ya da bir çalışanın sistematik biçimde sömürüldüğü durumda “İsa bağışlamanı söyledi” cümlesini mağduru yeniden tehlikeye göndermek için kullanmak, Kutsal Kitap’ın amacını tersine çevirir. Orthodox Presbyterian Church’ün koruma raporu, güç eşitsizliği bulunan ilişkilerde Matta 18’in ilk adımını mekanik biçimde uygulayıp zarar gören kişiyi istismar edenle tek başına yüzleşmeye zorlamanın ciddi sonuçlar doğurabileceğini özellikle belirtir. Güvenliğin korunması, gerçeğin araştırılması ve gerektiğinde kilise disipliniyle sivil yetkililerin devreye girmesi bağışlamanın düşmanı değildir.

Barışma istenir; güven ise zaman içinde sınanır

Bağışlama ile barışma birbirine yakındır; yine de aynı anda ve aynı biçimde gerçekleşmek zorunda değildir. Bağışlama, suçtan zarar gören kişinin Tanrı önündeki tutumunu ve suçluyla olan hesabını etkiler. Barışma ise iki taraf arasında yeniden kurulacak ilişkinin niteliğiyle ilgilidir. Bu yüzden barışma en azından belli ölçüde karşılıklılık gerektirir. Bir kişi barışmak isteyebilir; fakat karşı taraf yalan söylemeye, zarar vermeye ya da sorumluluk almamaya devam ediyorsa ilişki eski yakınlığına dönmeyebilir.

Pavlus’un Romalılar 12:18’de kullandığı ifade bu konuda gerçekçi bir pencere açar: “Mümkünse, elinizden geldiğince herkesle barış içinde yaşayın.” Cümlenin içinde iki sınır vardır: “mümkünse” ve “elinizden geldiğince.” Barış arzusunun imanlının yüreğinde bulunması gerekir; fakat barışın gerçekleşmesi yalnızca tek kişinin iradesine bağlı değildir. Bir ilişki iki kişi tarafından kurulurken tek kişi tarafından da sürekli sabote edilebilir. Hristiyan sevgisi, gerçeğin böyle bir durumu olduğu gibi görmesini engellemez.

Güven ise daha da farklıdır. Kutsal Kitap “bağışla” diye açık bir buyruk verir; fakat “aynı kişiye, aynı ölçüde ve hemen yeniden güven” diye benzer bir buyruk vermez. Güven, bir kişinin sözleriyle davranışlarının zaman içinde birbirini doğrulamasıyla büyür. Bir arkadaş uzun süre yalan söylediyse, özür dilemesi önemlidir; fakat bundan sonra doğruyu söylemeye başlaması güvenin yeniden kurulmasının parçasıdır. Bir çalışan parayı kötü kullandıysa, bağışlanabilir; ama ertesi gün aynı mali yetkinin hiçbir gözetim olmadan kendisine geri verilmesi zorunlu değildir. Bir önder yetkisini kötüye kullandıysa, tövbe etmesi sevindiricidir; bu, otomatik olarak yeniden aynı göreve dönmesi gerektiği anlamına gelmez.

Kutsal Kitap’ın kendisi de bağışlamayı tarihsel sonuçların silinmesiyle özdeşleştirmez. Davut’un günahları bağışlanır, fakat yaptıklarının acı sonuçları ortadan kalkmaz. Musa Tanrı’nın lütfunu bilir, fakat Meriva’daki günahının sonucu yine gerçektir. Yeni Antlaşma’da da tövbe, sorumluluğu gereksiz kılan sihirli bir sözcük değildir. Tanrı günahkârı akladığında suçluluk bakımından tam bir bağışlama verir; insanlar arasındaki ilişkilerde ise zarar görmüş bedenler, kaybedilmiş para, kırılmış sözler ve sarsılmış güven zamanın içinde ele alınır. İlahi bağışlamanın büyüklüğü, sonuçların varlığını inkâr etmemizi değil, onları intikamdan farklı bir ruhla taşımamızı öğretir.

Bir sınır koymak, karşıdakine düşman olduğunuz anlamına gelmez. Bir kişiyle görüşme sıklığını azaltmak, bazı konuları artık onunla paylaşmamak, ortak para yönetimini değiştirmek, çocukların güvenliği için temas biçimini sınırlamak ya da kilise önderliği konusunda hesap verebilirlik istemek bazı durumlarda doğru olabilir. Elbette sınır sözcüğü de kötüye kullanılabilir; insan bazen cezalandırmak için mesafe koyup buna “sağlıklı sınır” diyebilir. Bu yüzden asıl soru yalnız “Mesafe koydum mu?” değildir. “Bu mesafe güvenliği ve doğruluğu korumak için mi, yoksa karşımdakini acıtarak borcunu ödetmek için mi?” sorusu da sorulmalıdır.

Bağışlama ile güven arasındaki ayrım bizi soğuk bir ilişki anlayışına götürmemeli. Hristiyan mümkün olduğunda gerçek barışmayı arar; günah işleyenin tövbe etmesini, değişmesini ve yeniden kardeşlik içinde yürüyebilmesini ister. 2. Korintliler 2’de Pavlus’un tövbe eden kişiye yönelik teselli ve sevgi çağrısı, kilise disiplininin hedefinin insanı sonsuza kadar damgalamak olmadığını gösterir. Ancak bu çağrı, eski yakınlığın, görevin ya da yetkinin otomatik olarak geri verilmesi demek değildir. Güvenin yeniden kurulması zaman alabilir; tövbenin meyvesi görüldükçe kişiyi yalnız geçmişiyle tanımlamamak merhametin parçasıdır, ilişkinin hangi biçimde süreceği ise güvenlik, doğruluk ve hikmetle belirlenmelidir.

Bu yüzden bağışlama ile yeniden güvenme arasındaki doğru ilişkiyi tek bir cümleye sıkıştırmak yerine bir yolculuk gibi düşünmek daha sağlıklıdır. Bağışlama intikamdan vazgeçmeye yöneltir. Tövbe günahın gerçekliğiyle yüzleşir ve dönüş arar. Barışma iki insanın yeniden doğru bir ilişki kurmasına açılan kapıdır. Güven ise bu yeni ilişkinin içinde zamanla büyüyen, doğrulukla beslenen bir emniyettir. Bazen bu yol hızlı ilerler; bazen aylar, hatta yıllar alır. Bazı ağır durumlarda eski ilişkinin biçimi hiçbir zaman geri gelmeyebilir. Yine de Hristiyan için amaç ne kötülüğü unutturmak ne de tövbe eden kişiyi sonsuza kadar geçmişine zincirlemektir. Amaç, gerçeğin içinde merhamet etmeyi öğrenmektir.

02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN

Matta 18:15–35’i bir bütün hâlinde okuduğunuzda, günahla yüzleşme ile bağışlama arasında nasıl bir ilişki görüyorsunuz? Bu bölüm sizce neden bu iki konuyu birbirinden ayırmıyor?
Luka 17:3–4’te “uyar”, “tövbe ederse” ve “bağışla” ifadeleri yan yana duruyor. Bu sıralama, bağışlamayı yalnızca kırgın hissetmemek şeklinde anlamamızı nasıl sorguluyor?
Hayatınızda “bağışlamak” ile “yeniden güvenmek” sözcüklerini fark etmeden aynı anlamda kullandığınız bir ilişki oldu mu? Bu ayrımı yapmak o ilişkiye bakışınızı nasıl değiştiriyor?
Bir kişinin gerçekten tövbe ettiğini düşünmemize yardım eden işaretler neler olabilir? Sözcükler ile zaman içinde görülen davranış değişikliği arasında nasıl bir denge kurmalıyız?
Sınır koymanın intikamdan, yeniden güvenmenin de saflıktan ayrıldığı yer neresi olabilir? Romalılar 12:17–21 ve 12:18 bu konuda size hangi soruları sorduruyor?

03 — HAYATA TAŞIYIN

Önce yaşanan şeyin adını doğru koyun

Bağışlamaya koşmadan önce ne olduğunu dürüstçe tarif etmek gerekebilir. “Ufak bir yanlış anlaşılma” dediğiniz şey aslında uzun süren bir yalan mıydı? “Sinirlendi” diye anlattığınız davranış tehdit veya şiddet miydi? “Ben de hatalıydım” cümlesi gerçekten kendi payınızı görmek mi, yoksa başkasının yaptığı kötülüğü küçültmek mi? Gerçeğin adı konmadan verilen bağışlama sözü çoğu zaman iyileştirmez; yalnız acının üzerini örter. Tanrı’nın önünde merhamet, gerçeğin azaltılmasına ihtiyaç duymaz.

Bağışlamayı duygularınızın düzelmesini beklemeye bağlamayın

İnsan bazen “Artık hiçbir şey hissetmiyorsam bağışlamışımdır” diye düşünür. Oysa yara hatırlandığında acı geri gelebilir. Bağışlama kararı ile duygusal iyileşmenin hızı aynı değildir. Birini bağışlamaya yönelmişken hâlâ üzülebilir, sarsılabilir, hatta bazı günler yeniden öfkelenebilirsiniz. Böyle anlarda kendinizi sahtekâr ilan etmek yerine öfkenizi Tanrı’ya dürüstçe götürün ve kişisel intikamı yeniden elinize alıp almadığınızı sorgulayın. Mezmurlar’ın ağıtları, imanlı insanın acısını Tanrı’nın huzurunda saklamak zorunda olmadığını hatırlatır.

Özrü dinleyin, fakat tövbeyi zamana da bırakın

Gerçek bir “özür dilerim” kıymetlidir. Yine de güveni yalnızca cümlenin sıcaklığına göre kurmayın. Kişi yaptığı şeyin sorumluluğunu alıyor mu? Bahane üretmeden zararını kabul ediyor mu? Aynı davranışı sürdürürken sizden hızlıca eski ilişkiye dönmenizi mi istiyor? Telafi edebileceği bir zarar varsa buna yanaşıyor mu? Tövbe kusursuzluk değildir, fakat yön değişikliğinin zaman içinde görünür olması beklenebilir. Acele etmemeniz merhametsizlik sayılmaz.

Güveni geri verirken ölçülü olun

Kırılmış güven bazen küçük adımlarla yeniden kurulabilir. Her şeyi bir anda eski hâline getirmek yerine, güvenilecek alanı kişinin davranışlarıyla birlikte genişletmek daha hikmetli olabilir. Daha önce verdiği sözü tutmayan birine önce küçük bir sorumluluk vermek; mali konuda sorun yaşandıysa şeffaflık ve ortak denetim istemek; mahrem bilgileri kötüye kullanan biriyle bir süre daha sınırlı paylaşım yapmak bunun örnekleridir. Böyle bir süreç karşı tarafı küçük düşürmek için değil, söz ile davranışın yeniden yan yana gelip gelmediğini görmek içindir.

Güvenliğiniz tehlikedeyse yalnız kalmayın

Şiddet, istismar, tehdit, takip, çocukların güvenliği ya da ciddi güç kötüye kullanımı söz konusuysa mesele yalnız iki kişinin arasındaki kırgınlık değildir. “Önce onunla tek başına konuşmalısın” şeklindeki mekanik bir Matta 18 uygulaması tehlikeli olabilir. Güvenilir kilise önderleri, uygun mesleki destek ve gerektiğinde yetkili kurumlar sürece dâhil edilmelidir. Suç teşkil eden bir davranışı bildirmek intikam almakla aynı şey değildir. Bağışlama, kendinizi veya başkasını yeniden zarar görebileceği bir yere bırakmanızı istemez.

Değişimi inkâr etmeyin; ilişkiyi de aceleyle eski hâline döndürmeyin

Sınır koymayı öğrenen biri bazen kendini korumak için “Bir daha asla” diyebilir. Bu tepki anlaşılırdır; yine de Kutsal Kitap, Tanrı’nın insanları gerçekten değiştirebildiği umudunu canlı tutar. Değişim umudu, zarar gören kişinin eski yakınlığa ya da eski ilişki biçimine dönmesini zorunlu kılmaz. Kişi sorumluluk alıyor, doğruyu söylüyor, zaman içinde güvenilir davranıyor ve hesap verebilirliği kabul ediyorsa tövbenin meyvesini görmezden gelmemek gerekir. Merhamet bazen değişimi sevinçle karşılamak, fakat güvenlik ve sorumluluk konusunda hikmetli sınırları korumaktır.

Kendi borç defterinize de bakın

Bağışlama üzerine düşünürken yalnız başkasının tövbesini incelemek kolaydır. Matta 18’in benzetmesi ise bizi önce Tanrı’dan aldığımız merhametin büyüklüğüyle yüzleştirir. Biz de bağışlanmaya muhtaç insanlarız. Bu gerçek, uğradığımız kötülüğü küçültmez; fakat kendi doğruluğumuzu bir silaha dönüştürmemizi zorlaştırır. Bir gün sizden özür dileyen kişiye bakarken, Tanrı’nın size gösterdiği lütfu hatırlayın. Aynı zamanda siz birini yaraladıysanız “beni bağışla” demekle yetinmeyin; gerçeği kabul edin, telafi edebildiğinizi telafi edin ve güvenin yeniden kazanılmasının karşı tarafın temposunda ilerlemesine razı olun.

Bağışlamak her şeyi eski hâline getirmek değildir. Bazen Tanrı’nın lütfu gerçekten eski yakınlığı yeniden kurar; bazen ilişki farklı bir biçimde devam eder; bazen de güvenli bir mesafe kalır. Fakat Hristiyan çağrısı her durumda aynıdır: kötülüğü iyi diye adlandırmadan, intikamı beslemeden, gerçeği saklamadan ve tövbeyi ucuzlatmadan merhametin yolunda yürümek. Bu yol kolay değildir. Zaten Luka 17’de öğrencilerin bağışlama çağrısından hemen sonra “İmanımızı artır” demeleri belki de bu yüzden kulağa bu kadar tanıdık gelir.

Kaynaklar

Kutsal Kitap: Matta 18:15–35; Luka 17:3–4; Romalılar 12:17–21; Efesliler 4:25–32; 2. Korintliler 2:5–11.
Ligonier Ministries — “Unlimited Forgiveness”, Matta 18:21–35 üzerine çalışma.
Ligonier Ministries — “The Discipline of the Church”, Matta 18:15–20 üzerine çalışma.
Ligonier Ministries — “Love for the Penitent”, 2. Korintliler 2:5–11 üzerine çalışma.
Bill Mounce, Greek Dictionary: *metanoeō* ve *aphiēmi* maddeleri.
Orthodox Presbyterian Church — “Report of the Special Committee to Help Equip Officers to Protect the Flock”, özellikle istismar, güç eşitsizliği, tövbe ve Matta 18’in uygulanmasına ilişkin bölümler.
R.C. Sproul — “Why Forgive?”, Luka 17’de tövbe ile bağışlama ilişkisini savunan Reform yaklaşımı.
John Piper — “As We Forgive Our Debtors”, intikamı bırakma, ciddi sonuçlar ve barışmanın sınırları üzerine farklı bir Reform vurgusu.

Çalışmalarım