Dinlenirken Neden Suçluluk Duyuyoruz?

Çıkış 20:8–11 Yasa'nın Tekrarı 5:12–15 Markos 6:30–32 Matta 11:28–30

GİRİŞ

Dinlenmek bazen çalışmaktan daha zor gelir. Yapılacaklar listesi kapanmaz, telefon sustuğunda zihin konuşmaya devam eder, boş geçen bir saat hemen savunulmak ister. İnsan koltuğa oturur ama içindeki yargıç ayağa kalkar: “Şimdi bunu yapmanın sırası mı?” Böylece beden dururken suçluluk çalışmayı sürdürür.

Bu baskı yalnız iş dünyasına ait değildir. Çocuk büyüten, hasta bir yakınına bakan, sınava hazırlanan, kilisede hizmet eden ya da geçinebilmek için birden fazla işte çalışan kişi de durmaya izin veremeyebilir. Üstelik bütün yoğunluklar hayalî değildir; bazı yükler gerçekten ağır, bazı ihtiyaçlar gerçekten acildir. Kutsal Kitap da çalışkanlığı över ve tembelliği erdem diye sunmaz. O hâlde sorun, çalışmakla dinlenmek arasından birini seçmek değil; ikisini hangi Rab'bin altında yaşadığımızdır.

Kutsal Kitap dinlenmeyi yalnız “kendine iyi bak” başlığına yerleştirmez. Yaratılmış olduğumuzu, kurtuluşu kendi emeğimizle üretmediğimizi ve bize bağlı insanların da sınırları bulunduğunu hatırlatır. Şabat buyruğu bu nedenle kişinin özel rahatından daha geniştir; oğulları, kızları, köleleri, yabancıları ve hayvanları da işin dışında bırakır. Konu yalnız yorgunluğu yönetmek değil, tapınmayı ve komşu sevgisini bedensel hayatın içine taşımaktır. İsa Mesih de yorgun öğrencilerini biraz dinlenmeye çağırırken, yükü ağır olanları doğrudan kendisine davet eder.

Asıl soru burada açılır: Değerimizi sürekli işe yarayarak kanıtlamak zorunda mıyız? Bitmemiş işin varlığı neden bazen günah işlemişiz gibi hissettirir? Dinlenmeye direnmemizin altında sorumluluk sevgisi kadar denetimi kaybetme korkusu, vazgeçilmez olma arzusu ya da lütfa güvenemeyen bir yürek de bulunabilir. Metin bizi tembelliğe değil, daha dürüst bir çalışmaya ve daha imanlı bir duruşa çağırır.

01 — METNİ ANLAYIN

Yaratılış ve kurtuluş: Durmak kimin dünyasında yaşadığımızı hatırlatır

Çıkış 20'deki buyruk yalnız “çalışma” demez; altı gün boyunca işi yapmayı da açıkça söyler. Kutsal Kitap emek ile dinlenmeyi birbirinin düşmanı hâline getirmez. İnsan çalışır, üretir, bakım verir ve sorumluluk üstlenir; sonra belirlenmiş sınırda durur. Ritmin iki yanı da Yaratıcı'nın önünde yaşanır.

Buyruğun ilk gerekçesi yaratılıştır. Tanrı altı günde yaratır ve yedinci gün dinlenir; fakat bu dinlenme yaratıkların yorgun düşüp güç toplamasına benzemez. Tanrı'nın gücü tükenmez, varlığı hiçbir şeye bağımlı değildir. Yedinci gün, yaratma işinin tamamlandığını ve Tanrı'nın yaptığı eserin üzerinde egemen olduğunu gösterir. Bu yüzden insanın duruşu, Tanrı'nın yorulmadan sürdürdüğü sağlayışla kendi sınırlılığını birbirine karıştırmamasını öğretir.

Dinlenme burada bedensel bir iman ikrarına dönüşür. İnsan bir günlüğüne elini işten çektiğinde dünyanın yaratıcısı olmadığını kabul eder. Biz uyurken de tohum toprağın altında yoluna devam eder, bedenimiz irademizden bağımsız birçok işi yürütür, Tanrı'nın egemenliği bizim programımızla başlamaz ve bizim molamızla kesilmez. “Ben durduğumda her şey çöker” düşüncesi sorumluluk gibi görünebilir; bazen ise yaratılmış sınırlarımızı kabullenmek istemeyen bir gururu saklar.

Şabat'ın kapsamı, bu öğretinin yalnız iç huzurla ilgili olmadığını gösterir. Çıkış 20 ve Yasa'nın Tekrarı 5, oğul, kız, erkek ve kadın köle, yabancı ve hayvan için de işi durdurur. Buyruk böylece dinlenmeyi ev sahibinin özel ayrıcalığı olmaktan çıkarır. Ev sahibi dinlenirken onun rahatlığı için güçsüzlerin çalışmaya devam ettiği bir düzen, buyruğun yönünü tersine çevirir. Tanrı yalnız güçlü kişinin soluk almasını değil, onun yetkisi altındaki canların da durabilmesini gözetir. Dinlenmenin toplumsal adalet damarı tam burada görünür.

Yasa'nın Tekrarı 5 aynı buyruğu bu kez Mısır'dan kurtuluşla temellendirir. Firavun'un düzeninde kölelerin zamanı kendilerine ait değildi; üretim talebi ağırlaşıyor, saman verilmese de tuğla sayısı düşürülmüyordu. Tanrı İsrail'i o evden çıkardıktan sonra onlara yalnız yeni görevler değil, durabilecekleri bir gün de verir. Dahası, geçmişte köle olan halkın kendi kölelerine yeni Firavunlar gibi davranmasını sınırlar: “Onlar da senin gibi dinlensinler.” Kurtuluş, ezilen kişinin bir gün güç kazandığında eski baskıyı başkasına aktarmamasını da gerektirir.

Bu nokta günümüzde dinlenme üzerine kolay konuşmamızı engeller. Bazı insanlar kötü plan yaptıkları için değil; düşük ücret, güvencesiz çalışma, bakım yükü, savaş, hastalık veya yoksulluk yüzünden yeterince dinlenemez. Onlara yalnız “sınır koy” demek, taşıdıkları gerçek yükü kişisel disiplin sorununa indirger. Dinlenme yalnız bireyin iradesine bırakılamaz; aile, kilise ve çalışma düzeni de insanın yükünü ağırlaştırabilir ya da hafifletebilir. Kutsal Kitap'ın dinlenme öğretisi bu yüzden gücü olan kişiye de soru sorar. Çalışma düzenim başkasının bedenini tüketiyor mu, sürekli erişilebilirliği sadakat ölçüsü mü yapıyorum, kendi rahatım için bir başkasının dinlenmesini mi satın alıyorum? Burada tövbe bazen takvimi değil, ilişkiyi ve çalışma düzenini değiştirmeyi gerektirir.

Yine de dinlenmeyi çalışma karşıtlığına çeviremeyiz. Buyruk altı günlük emeği küçümsemez; Süleyman'ın Özdeyişleri de tembelliğin yıkıcı sonuçlarını saklamaz. Sorun çalışmak değil, çalışmayı kimliğimizin kaynağı ve güvenliğimizin son temeli yapmaktır. Kurtarılmış insan sorumluluk sahibidir, fakat yalnız ürettiği kadar değerli değildir; dinlenme de bu gerçeği bedenin anlayacağı bir dilde tekrar eder.

Şabatı bugün nasıl duyacağız? Açık metin ile mezhepsel yorumu ayırmak

Şabat, İsrail'le yapılan antlaşmanın içinde belirli bir gün, belirli yasaklar ve belirli toplumsal düzenlemelerle verilmiştir. Yeni Antlaşma ise Mesih'in gelişiyle gölge ile gerçek, yasa ile antlaşma, günlerin tutulması ve vicdan özgürlüğü üzerine yeni sorular açar. Koloseliler 2:16–17, yiyecek, bayram, yeni ay ve Şabat konularında kimsenin imanlıyı yargılamamasını söyler; Romalılar 14:5–6 günleri farklı değerlendiren imanlıların bunu Rab için yapabileceğini belirtir. İbraniler 4 ise Tanrı'nın halkı için kalan dinlenmeyi iman, itaat ve Tanrı'nın tamamlanmış işi bağlamında açar. Bu metinler yüzünden Protestanlar arasında Şabat buyruğunun kilisede hangi biçimde sürdüğü konusunda gerçek bir yorum ayrılığı vardır.

Westminster İman Açıklaması'nın klasik Reform/Presbiteryen yorumu, bir günün yedide birinin ahlaki ve sürekli buyruk olduğunu savunur. Açıklamaya göre Mesih'in dirilişinden sonra haftanın ilk günü Rab'bin Günü, yani Hristiyan Şabatı olarak ayrılmıştır; ibadet, zorunluluk ve merhamet işleri dışında dünyevi uğraşlardan dinlenme öne çıkar. Bu, Reform geleneğinin önemli ve ciddi bir yorumudur. Fakat onu hiçbir yorum adımı gerektirmeyen doğrudan bir ayet gibi sunmak doğru olmaz; Westminster, çeşitli Kutsal Kitap metinlerini belirli bir antlaşma ve yasa anlayışı içinde bir araya getirir.

Tarihsel Protestanlığın içinde başka bir vurgu da vardır. Augsburg İman Açıklaması'nın yirmi sekizinci maddesi, Musa'ya ait Şabat düzeninin Hristiyan vicdanını kurtuluş için zorunlu bir gün kuralıyla bağlamadığını savunur. Rab'bin Günü'nün topluluğun düzenli biçimde bir araya gelmesi için korunmasını ise uygun görür. Calvin de yedinci güne ait dış düzenlemenin tipolojik yönünün Mesih'le tamamlandığını söyler. Bununla birlikte buyruğun üç kalıcı amacını öne çıkarır: Tanrı'da ruhsal dinlenme, ibadet ve Söz için düzenli zaman, yetki altında çalışanlara soluk alacak alan. Böylece Reform geleneğinin kendi içinde bile aynı ayetlerin bütün ayrıntıları tek cümleyle çözülebilecek kadar basit değildir.

Reform merkezli ve metne sadık bir yaklaşım bu tartışmada iki şeyi birlikte korumalıdır. Rab'bin Günü'nü ibadet, topluluk ve dinlenme için ciddiye almak güçlü bir Kutsal Kitap ve kilise geleneği desteğine sahiptir. Haftayı sınırsız üretime teslim etmek, yaratılmış sınırlarımızı unutturur. Bununla birlikte belirli bir Şabat yorumunu benimserken Mesih'te vicdan özgürlüğü hakkındaki Yeni Antlaşma metinleri susturulmamalıdır. Metnin açık öğretisi, güçlü teolojik çıkarım ve mezhepsel düzenleme birbirinden ayrıldığında okur ne belirsizlikte bırakılır ne de yorum, vahyin kendisiymiş gibi sunulur.

Şabat tartışması yalnız “Cumartesi mi, Pazar mı?” sorusuna sıkıştırılırsa asıl sarsıntının bir kısmı kaybolur. Çıkış 20, yaratıcı olmadığımızı; Yasa'nın Tekrarı 5, kurtuluşu kendi emeğimizle kazanmadığımızı ve başkasını da üretim aracına çeviremeyeceğimizi hatırlatır. Yeni Antlaşma, dinlenmenin son ufkunu Mesih'te ve Tanrı'nın halkına vaat edilen esenlikte açar. Bu gerçekler haftanın hangi gününü nasıl ayırdığımız sorusunu önemsiz yapmaz, fakat onu lütuf, ibadet, komşu sevgisi ve vicdan özgürlüğü bağlamına yerleştirir.

İnsan Şabatı bile yeni bir performans sınavına çevirebilir. “Yeterince iyi dinlendim mi, günü doğru kurdum mu, başkalarından daha kutsal göründüm mü?” kaygısı, dinlenme buyruğunun içinde yeniden çalışmaya başlar. Böyle bir durumda sorun takvimin boş olmaması değil, vicdanın Tanrı'nın kabulünü kendi başarısıyla güvenceye almak istemesidir. Düzen gereklidir; fakat düzen bizi aklamaz. İsa Mesih'in sözleriyle, “İnsanoğlu Şabat Günü'nün de Rabbi'dir” (bkz. Mar. 2:28). Günün doğru kullanımı bizi Mesih'e götürmeli, Mesih'in yerini almamalıdır.

İsa Mesih'in yanında dinlenme: Sınır, öğrencilik ve lütuf

Markos 6'da elçiler görevden döner ve yaptıklarıyla öğrettiklerini İsa Mesih'e anlatır. Gelen giden o kadar çoktur ki yemek yemeye bile vakit bulamazlar. İsa onların hizmet raporunu dinlerken bedenlerini de görür ve tenha bir yere çekilip biraz dinlenmelerini söyler. Bu kısa sahne, insan ihtiyacını fark etmenin hizmete ihanet olmadığını gösterir.

Anlatı romantik bir tatil tablosuyla bitmez. Kalabalık onları tanır, karadan koşup önce varır ve planlanan dinlenme bozulur. İsa Mesih kalabalığa merhamet eder; ardından öğrenciler yeniden hizmetin içine girer. Demek ki Markos 6, her dinlenme planının korunacağına dair bir vaat değildir. Bazen bakım verenin uykusu kesilir, acil ihtiyaç kapıyı çalar, merhamet programı değiştirir. Yine de dinlenme çağrısının kesintiye uğraması, çağrının gereksiz olduğunu göstermez.

Kilise hizmeti bu metni özellikle ciddiye almalıdır. Müjde uğruna yorulmak gerçektir; Pavlus'un yaşamında uykusuz geceler ve ağır emek vardır. Fakat sürekli tükenmeyi kutsallık nişanı yapmak, insanın sınırlarını inkâr eder ve bazen kötü yönetimi ruhsallaştırır. Önderler kendi fedakârlıklarını herkese ölçü yapabilir, gönüllüler “hayır” diyemedikleri için yıllarca taşıyamayacakları yükler üstlenebilir. İsa Mesih'in yorgun öğrencileri görmesi, hizmetin sonucunu önemserken hizmetkârın bedenini göz ardı etmediğini gösterir.

Matta 11'de dinlenme daha derin bir merkeze kavuşur. İsa Mesih yükü ağır olanları bir yöntem öğrenmeye değil, “Bana gelin” diyerek kendisine çağırır. Ardından boyunduruğunu yüklenmelerini ve kendisinden öğrenmelerini ister. Dinlenme ile boyunduruk yan yana durur; çünkü İsa'nın verdiği rahat, bütün sorumluluğun silinmesi değildir. Bu, yumuşak huylu ve alçakgönüllü Rab'bin öğrencisi olmaktır. Metin yükün her ayrıntısını açıklamaz, bu yüzden her yorgunluğu tek sebebe indirmemeliyiz; fakat çağrının merkezinde tartışmasız biçimde İsa Mesih'in kendisi vardır.

Kanonik bağlamda bu çağrı lütfun kalbine dokunur. Tanrı'nın önünde doğru sayılmamız, tamamladığımız görevlerin, taşıdığımız hizmetlerin ya da uykusuz kaldığımız gecelerin ücreti değildir. Kurtuluş, yeterince yorulan kişiye verilen ikramiye değil, Mesih'te kabul edilen günahkâra verilen armağandır; iyi işler bu lütfun meyvesidir, bedeli değil. Bu nedenle Hristiyan, çalışmayı küçümsemeden performansını kimliğinin son mahkemesi olmaktan çıkarabilir.

Dinlenme suçluluğunun her zaman aynı kökü yoktur. Kimi insan geçim baskısı nedeniyle duramaz; kimi insan yardım istemekten utandığı için bütün işi üzerine toplar. Bir başkası vazgeçilmez olmadığını görmekten korkar, bir diğeri övgü kaybını kimlik kaybı gibi yaşar. Bazılarıysa gerçek sorumluluğu erteler ve “dinlenme” sözünü tembelliğe kılıf yapar. Aynı “duramıyorum” cümlesinin altında birbirinden çok farklı hikâyeler bulunabilir. Pastoral bilgelik, bu durumları tek bir sloganla yargılamak yerine hangi yükün zorunlu, hangisinin seçilmiş, hangisinin başkalarıyla paylaşılabilir olduğunu ayırır.

Modern üretkenlik kültürü dinlenmeyi de işe alabilir: iyi uyu ki daha çok üret, tatile çık ki daha güçlü dön, sessizleş ki sonra daha hızlı çalış. Bunlarda pratik doğruluk payı vardır; dinlenmiş beden daha sağlıklı emek verir. Fakat dinlenmenin tek değeri sonraki performanssa, üretkenlik hâlâ tahtta oturuyor demektir. Kutsal Kitap'ın dünyasında durmak; yaratılan dünyayı seyretmeye, ibadete, şükre, sofraya, komşunun yükünü görmeye ve Tanrı'nın yeterliliğini kabul etmeye de alan açar. Bazen dinlenmenin görünür çıktısı yalnız şudur: İnsan bir süre hiçbir şeyi kanıtlamadan Tanrı'nın huzurunda yaratılmış biri olarak kalmıştır.

02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN

Çıkış 20:8–11 ile Yasa'nın Tekrarı 5:12–15'i yan yana okuyun. Şabat'ın bir yerde yaratılışa, diğer yerde Mısır'dan kurtuluşa bağlanması dinlenmeye hangi iki ayrı derinliği kazandırıyor?
Buyruğun çocukları, köleleri, yabancıları ve hayvanları da kapsaması, dinlenmenin kişisel bir rahatlama tekniğinden daha fazlası olduğunu nasıl gösteriyor? Yetkiniz altındaki insanların sınırlarını korumak sizin hayatınızda neye dokunuyor?
Markos 6'da İsa Mesih öğrencilerini dinlenmeye çağırıyor, fakat kalabalık planlarını kısa sürede bölüyor. Bu gerilim, hem dinlenmeyi ciddiye almak hem de gerçek ihtiyaçlara merhametle karşılık vermek konusunda size ne öğretiyor?
Matta 11:28–30'da “dinlenme” ile “boyunduruk” aynı çağrının içinde yer alıyor. İsa Mesih'in verdiği rahat, sorumluluktan kaçıştan ve kendi hayatını denetleme çabasından nasıl ayrılıyor?
Dinlenirken duyduğunuz suçluluğun altında en sık hangi cümle beliriyor: “İşim bitmedi”, “Bana ihtiyaç var”, “Başkaları çalışıyor”, “Yeterli değilim” ya da “Kontrolü kaybedersem her şey bozulur”? Bu cümleyi yaratılış, kurtuluş ve lütuf ışığında yeniden nasıl değerlendirebilirsiniz?

03 — HAYATA TAŞIYIN

Suçluluğun size söylediği cümleyi yakalayın

Bir dahaki duruşunuzda huzursuzluk yükselirse hemen işe dönmeyin. İçinizden geçen cümleyi olduğu gibi yazın: “Şimdi dinlenmemeliyim, çünkü…” Cümlenin gerçek bir sorumluluğu mu, başkasının baskısını mı, yoksa değerinizi üretkenlikle ölçen bir inancı mı gösterdiğine bakın. Sorunun adını koymadan yalnız takvimi değiştirmek, kökü yerinde bırakabilir.

Sorumluluk ile kendini kanıtlama ihtiyacını ayırın

Yapılması gereken işin varlığı, onu hangi yürekle yaptığımız sorusunu ortadan kaldırmaz. Aynı görev sevgiyle, korkuyla, övgü açlığıyla ya da denetimi kaybetmeme arzusuyla üstlenilebilir. Bugünkü listenizde gerçekten size emanet edilmiş olanı belirleyin. Ardından yalnız “hayır” diyemediğiniz, başkasının yapmasına güvenmediğiniz veya güçlü görünmek istediğiniz için taşıdığınız yükü ayrıca işaretleyin. Yükün kimden geldiğini sormak, sorumluluktan kaçmak değildir. Her yük sadakat değildir.

Bitmemiş işi bilinçli biçimde yarına bırakın

İnsan hayatında bütün işlerin bittiği kusursuz bir akşam nadiren gelir. Dinlenmek için önce listenin tamamen boşalmasını beklerseniz bedeniniz durma iznini hiç alamayabilir. Bugün mutlaka yapılması gereken bir işi tamamlayın, sonra ertelenebilir bir işi bilerek yarına taşıyın. Bunu unutkanlıkla değil, sınırlı olduğunuzu kabul eden açık bir kararla yapın. Yarın o işe dönebilirsiniz; fakat bu gece dünyanın yükünü omuzlarınızda tutmak zorunda değilsiniz.

Gücünüz varsa başkasının dinlenmesini koruyun

Yönetici, ebeveyn, işveren, hizmet önderi veya program belirleyen kişiyseniz yalnız kendi molanızı düşünmeyin. İnsanlara izin günlerinde cevap vermeleri gerektiğini hissettiriyor musunuz, acil olmayan işleri sürekli acil mi ilan ediyorsunuz, gönüllülüğü sınırsız erişilebilirlikle mi karıştırıyorsunuz? Bir hafta boyunca gönderdiğiniz mesajların saatini ve insanlardan beklediğiniz dönüş hızını gözlemleyin. Sonra gerçekten gerekli olmayan baskıyı azaltacak tek bir düzenleme yapın. Bu küçük değişiklik, “Ben dinlenirken sen çalış” düzenini kırmaya başlayabilir. Şabat'ın toplumsal yönü, güçlü kişinin başkasına dinlenme alanı açmasını ister.

Dinlenmeyi yeni bir verimlilik tekniğine çevirmeyin

Dinlenmenin çalışma gücünü yenilemesi iyidir, fakat her molayı sonraki üretimin yatırımına çevirmeyin. Bazen sofrada acele etmeyin, kısa bir yürüyüş yapın, uyuyun, dua edin, çocuğunuzu dinleyin ya da sessizce oturun. Ortaya ölçülebilir bir sonuç çıkmayabilir. O zaman bile o saat değersiz değildir; insanın değeri yalnız sonuç ürettiği anlarda başlamaz.

Tembellik, tükenmişlik ve imkânsızlığı birbirine karıştırmayın

Sorumluluktan sürekli kaçıyorsanız “dinleniyorum” sözü mazerete dönüşebilir. Yorulduğunuz hâlde yalnız suçluluk yüzünden duramıyorsanız sorun başkadır. Yoksulluk, bakım yükü veya güvencesiz çalışma yüzünden dinlenemiyorsanız mesele büsbütün farklıdır. Kendinize tek bir ahlaki etiket yapıştırmadan durumunuzu dürüstçe adlandırın. Gerekiyorsa bir yakından, kilise önderinden, iş arkadaşından veya uygun bir uzmandan yardım isteyin. Bazen tövbe etmek çalışmaya başlamaktır; bazen de yardım kabul edip durmayı öğrenmektir.

İsa Mesih'in çağrısını başka bir performans projesi yapmayın

Matta 11'i yeni bir başarı listesine çevirmek kolaydır: “Artık kusursuz dinlenmeyi de öğrenmeliyim.” Oysa İsa Mesih önce yöntem değil, kendisini verir ve “Bana gelin” der. Dinlenme düzeniniz kusurlu olabilir, hayatınızın bazı dönemlerinde istediğiniz kadar duramayabilirsiniz, suçluluk bir gecede susmayabilir. Yine de Tanrı'nın önündeki kabulünüz ne çalışma gücünüzden ne de dinlenme becerinizden doğar. Boyunduruğun altında yalnız değilsiniz; sizi çağıran Rab yumuşak huylu ve alçakgönüllüdür.

Kaynaklar

Kutsal Kitap: Mısır'dan Çıkış 20:8–11; Yasa'nın Tekrarı 5:12–15; Markos 2:27–28; 6:30–44; Matta 11:25–30; 2. Korintliler 11:23–28; Efesliler 2:8–10; Koloseliler 2:16–17; Romalılar 14:5–6; İbraniler 4:1–11.
Westminster Confession of Faith, Chapter 21 — “Of Religious Worship, and the Sabbath Day”, klasik Reform/Presbiteryen Hristiyan Şabatı ve Rab'bin Günü görüşü için.
The Augsburg Confession, Article XXVIII — “Of Ecclesiastical Power”, Rab'bin Günü, Hristiyan özgürlüğü ve Musa'ya ait Şabat düzeninin kiliseye uygulanması hakkındaki tarihsel Lutheran görüş için.
John Calvin, *Institutes of the Christian Religion*, Book II, Chapter VIII, sections 28–34, dördüncü buyruğun ruhsal dinlenme, toplu ibadet ve yetki altında çalışanların dinlenmesiyle ilgili amaçları için.
Mark L. Strauss, “Mark”, *The Gospel Coalition Bible Commentary*, Markos 6:30–44'te öğrencilerin dönüşü, dinlenme çağrısı ve kalabalığın araya girmesi bağlamı için.
Douglas Sean O'Donnell, “Matthew”, *The Gospel Coalition Bible Commentary*, Matta 11:28–30'da dinlenme, boyunduruk ve öğrencilik ilişkisi için.

Çalışmalarım