2. Samuel 24 — Sayım, Salgın ve Bedeli Ödenmiş Bir Sunak

Bu Metin Nasıl Hazırlandı?

Bu çalışma, Türk edebiyatının edebi üslup zenginliğini yansıtan hibrit bir yapay zeka modeli desteğiyle taslaklandırılmış; teolojik doğruluk, bağlamsal derinlik ve editoryal içerik kontrolü Veritas Liberat ekibi tarafından gerçekleştirilerek gerekli düzeltmeler yapılmış ve yayına hazırlanmıştır. Veritas Liberat ekibi hataları ayıklar, teolojik kavramları doğrular, metnin ruhunu işler ve son sözü söyler. Ölçüyü de Veritas Liberat ekibi belirlemez: Ölçüyü Kutsal Kitap belirler. "Yapay zeka bizim için sadece zengin bir çırak, insan ise metne ruhunu veren ustadır."

2. Samuel 24’ü Kutsal Kitap Türkçe Çevirisinden okuyun

GİRİŞ

2. Samuel’in son bölümü zaferle, taçla ya da görkemli bir saray sahnesiyle bitmiyor. Bir sayı ile başlıyor ve bir sunakla sona eriyor.

Davut İsrail ile Yahuda’yı saydırmak ister. Yoav bile bu kararın yanlış koktuğunu fark eder ve krala karşı çıkar. Buna rağmen buyruk uygulanır. Aylar süren sayım tamamlanır; askerî gücün büyüklüğü rapor edilir. Tam o anda Davut’un vicdanı sızlar. Ardından peygamber Gad gelir ve üç ağır yargı seçeneği sunar. Davut insanların eline değil RAB’bin eline düşmek ister, çünkü Tanrı’nın merhametinin büyük olduğunu bilir.

Sonra salgın gelir. Yetmiş bin kişi ölür. Yıkım Yeruşalim’e yaklaşınca RAB meleğe “Yeter” der. Davut meleği görür ve belki bölümün en acı cümlesini söyler: “Günah işleyen benim; bu koyunlar ne yaptı?” Kral sonunda halkı bir sayı olarak görmekten çıkıp onların bedelini kendi üzerinde hissetmeye başlar.

Fakat bu bölüm daha ilk ayetinde büyük bir teolojik sorun çıkarır. 2. Samuel, RAB’bin öfkesinin İsrail’e karşı alevlendiğini ve Davut’u sayım yapmaya yönelttiğini söyler. 1. Tarihler 21 ise bunu Şeytan’a bağlar. Öyleyse Davut neden sorumludur? Tanrı günaha mı teşvik etti? Sayımın kendisi neden yanlıştı? Ve neden kralın kararı yüzünden halk ölür?

Metin bütün soruları bizim istediğimiz ölçüde açıklamıyor. Kolay cevaplar üretmeyeceğiz. Fakat bölümün hareketi açıktır: insan gücünü sayma arzusundan suç itirafına, yargıdan merhamete, ücretsiz sunu teklifinden “bedelini ödemeden sunmam” sözünün ağırlığına gidiyoruz. 2. Samuel sonunda Davut’u ne kusursuz bir kahraman ne de umutsuz bir başarısızlık olarak bırakır. Günah işleyen, tövbe eden, merhamete sığınan ve sonunda bir sunak kuran kral olarak bırakır.

01 — METNİ ANLAYIN

Sayılabilen Güce Güvenmek: Davut’un Günahı Ne, Onu Kim Harekete Geçirdi?

Bölümün açılışı şaşırtıcıdır: RAB’bin öfkesi “yine” İsrail’e karşı alevlenir. Neden öfkelendiği açıklanmaz. Bu sessizliği doldurup belirli bir ulusal günah icat etmek doğru değildir. Bölüm, yargının yalnız Davut’un kişisel kararından daha geniş bir bağlamı bulunduğunu söyler; fakat İsrail’in hangi somut günahının burada hedef alındığını belirtmez.

Ardından RAB’bin Davut’u halkı saymaya yönelttiği söylenir. 1. Tarihler 21:1 aynı olayı anlatırken Şeytan’ın İsrail’e karşı kalkıp Davut’u sayıma kışkırttığını bildirir (1. Tarihler 21:1). İki metni birbirine karşı yarıştırmak yerine Kutsal Kitap’ın başka yerlerindeki ilahi egemenlik ve ikincil nedenler çerçevesi yardımcı olur. Eyüp kitabında da Şeytan gerçek ve kötücül bir aktördür, fakat Tanrı’nın egemen sınırlarının dışında bağımsız bir güç değildir. Aynı olay farklı düzeylerde farklı faillerle anlatılabilir.

Bu, Tanrı’nın ahlaken kötülüğün yazarı olduğu anlamına gelmez. 1. Tarihler kötü niyetli kışkırtıcıyı Şeytan olarak adlandırırken, 2. Samuel olayın İsrail üzerindeki ilahi yargı çerçevesini öne çıkarır. Davut da kukla değildir. Emri kendisi verir, Yoav’ın itirazını reddeder, sonra günahını kendisi itiraf eder. Metin Davut’u “Beni Tanrı yaptırdı” bahanesine sığındırmaz. İlahi egemenlik, insan sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Reform teolojisi bu tür metinlerde Tanrı’nın egemen hükmü ile yaratılmış faillerin gerçek eylemleri arasında rekabet kurmamaya çalışır. Tanrı’nın tasarısı bütün tarihin üstündedir; Şeytan kötücül niyetle hareket eder; Davut da kendi iradesiyle yanlış karar verir. Bu üç cümle aynı anda doğru olabilir. Nasıl bir araya geldiklerini tam olarak çözemediğimiz yerde sınırımızı kabul etmek, metni basitleştirmekten daha sağlıklıdır.

Bu ayrım özellikle “Tanrı günaha teşvik eder mi?” sorusunda önemlidir. Kutsal Kitap Tanrı’yı kutsal ve kötülükten uzak olarak tanıtır; Yakup mektubu Tanrı’nın kimseyi kötülükle ayartmadığını açıkça söyler. 2. Samuel 24’ün dili bu genel tanıklıkla birlikte okunmalıdır. Tanrı yargı amacıyla olayları egemenliği altında yönlendirirken, kötülüğün ahlaki niyeti Şeytan’a ve Davut’un kendi kararına aittir. Metin mekanizmayı ayrıntılandırmaz; bu nedenle “Tanrı Davut’un içine kötü arzu koydu” gibi bir açıklama üretmek metnin ötesine geçer.

Aynı olayın Samuel ve Tarihler’de farklı fail düzeylerinden anlatılması Kutsal Kitap’ın tarih anlayışını da gösterir. Bir olayın görünen insan nedeni, ruhsal kötücül faili ve Tanrı’nın egemen hükmü birbirini otomatik olarak dışlamaz. Modern anlatılar çoğu zaman tek neden arar; Kutsal Kitap ise aynı olayın birden fazla gerçek düzeyde açıklanabileceği bir dünya tasvir eder. Bu, sorumluluğu dağıtıp yok etmek için değil, yaratılmış hiçbir gücün Tanrı’nın egemenliğinin dışında olmadığını göstermek içindir.

Peki sayım neden günahtır? Kutsal Kitap’ta her nüfus sayımı günah değildir. Çölde Sayım kitabında Tanrı’nın buyruğuyla sayımlar yapılır. Çıkış 30:11–16’da da sayım sırasında fidye/bağış bedeliyle ilgili düzenleme vardır. 2. Samuel 24 bize Davut’un günahının tam teknik tanımını vermez. Bu nedenle “Nüfus saymak her zaman günahtır” sonucu yanlış olur.

Yaygın ve makul açıklamalardan biri, Davut’un askerî gücü ölçerek güvenliğini sayıların üzerine kurmasıdır. Emri özellikle savaşabilir adamların sayısını öğrenmeye yöneliktir. Joav’ın “RAB halkı yüz kat artırsın; kralım bunu neden istiyor?” biçimindeki itirazı, meselenin yalnız istatistik olmadığını düşündürür. Davut belki krallığın gücünü bilmek, kontrol etmek ve kendi kudretini ölçmek istemektedir. Fakat metin onun içinden “Gururla bunu yaptım” diye bir cümle vermediği için motivasyonu kesinleştirmemek gerekir.

Başka yorumcular Çıkış 30’daki sayım düzenlemesine uyulmamasını veya Davut’un halkı Tanrı’ya ait kişilerden çok kendi askerî kaynağı gibi görmesini vurgular. Bunlar dikkate değer önerilerdir. Yine de ana metin ayrıntıyı açıkça söylemez. Kesin olan, Davut’un emrinin Yoav tarafından bile sorgulandığı, dokuz ay yirmi gün süren sayımın sonunda Davut’un vicdanının kendisini suçladığı ve “Büyük bir günah işledim” dediğidir (2. Samuel 24:10).

Çıkış 30 bağlantısını özellikle dikkatli kullanmak gerekir. Oradaki düzenleme, sayım sırasında her kişinin yaşamı için bir fidye bedeli verilmesini ve böylece halkın salgına uğramamasını söyler. Bu benzerlik 2. Samuel 24’teki salgın nedeniyle dikkat çekicidir ve bazı yorumcular için güçlü bir açıklama sağlar. Fakat Samuel anlatıcısı “Davut’un suçu fidye bedelini vermemekti” diye açık bir cümle kurmaz. Bu yüzden bağlantıyı önemli bir teolojik olasılık olarak görmek, metnin söylediği kesin neden diye sunmaktan daha dürüsttür.

Bölümün ironisi burada belirginleşir. Davut tam olarak kaç savaşçısı olduğunu öğrenmek ister; sayı eline geçtiğinde huzura değil suçluluk duygusuna kavuşur. Kontrol için istediği bilgi onu kontrol sahibi yapmaz. İnsan bazen belirsizliğin kaygısını sayı, para, takipçi, büyüklük, kapasite veya istatistikle yatıştırmaya çalışır. Sayılar yararlıdır; sorun onları güvenliğin nihai temeline dönüştürmektir.

Bu pasajı istatistik tutmaya, bütçe yapmaya, üye saymaya veya planlama yapmaya karşı bir yasak gibi kullanmamak gerekir. Kutsal Kitap’ın başka yerlerinde sayılar ve kayıtlar olağan biçimde kullanılır. Sorulması gereken daha derin soru şudur: “Bu sayıyı bilmekle neye sahip olduğumu sanıyorum?” Ölçüm hizmetin aracı mı, kimliğin ve güvenliğin kaynağı mı?

“Bu Koyunlar Ne Yaptı?” Yargı, Kolektif Acı ve Kralın Geç Gelen Sorumluluğu

Davut günahını itiraf ettikten sonra Gad peygamber gelir. Üç seçenek sunulur: kıtlık, düşman önünde kaçış ya da salgın. Bunların her biri yalnız Davut’u değil halkı vuracak niteliktedir. Davut büyük sıkıntıda olduğunu söyler ve insanların eline değil RAB’bin eline düşmeyi tercih eder, çünkü RAB’bin merhameti büyüktür. Bu cümle, yargının ortasında bile Tanrı’nın karakterine tutunan bir iman ifadesidir.

Yine de takip eden sahne rahatsız edicidir. Salgın Dan’dan Beer-Şeva’ya kadar yayılır ve yetmiş bin kişi ölür. Modern bireyci adalet anlayışı hemen itiraz eder: Davut sayım yaptıysa bu insanlar neden öldü? Bölümün ilk ayeti, RAB’bin öfkesinin zaten İsrail’e karşı olduğunu söyleyerek olayın yalnız “masum halk, suçlu kral” denkleminden daha karmaşık olduğunu bildirir. Fakat bunun ayrıntısını bize vermez. Ölen her kişinin özel suçu hakkında da hiçbir bilgi yoktur.

Bu yüzden pasajı “Lider günah işlerse Tanrı mutlaka halkından şu kadar kişiyi öldürür” gibi mekanik bir ilkeye çeviremeyiz. Aynı şekilde günümüzde salgın, deprem, savaş veya başka kitlesel acıları belirli bir kişinin günahına bağlamak için bu metni kullanamayız. Burada peygamberlik vahyiyle açıklanmış özel bir antlaşma-yargı olayı vardır. Bugünkü trajediler için böyle bir açıklamamız yoksa Tanrı adına kesin neden ilan etmek teolojik kibir olur.

Bununla birlikte metin kolektif hayatın gerçekliğini de küçümsemez. Bir kralın kararı binlerce insanı etkileyebilir. Modern dünyada da liderlerin savaş, ekonomi, sağlık, güvenlik veya çevre kararları başkalarının bedenlerinde bedel üretir. Yetki özel bir alan değildir. Günahın toplumsal sonuçları olabilir. Davut’un sayımı yalnız iç dünyasındaki bir gurur meselesi değildir; yönettiği halkın hayatına değen kraliyet eylemidir.

Salgın Yeruşalim’e ulaşmak üzereyken yok edici melek elini uzatır. Tam burada RAB felaket konusunda acır ve “Yeter! Elini çek” der. Yargının durması Davut’un Tanrı’yı merhamete zorlamasından önce Tanrı’nın kendi merhametli müdahalesiyle anlatılır. Aynı Tanrı yargıçtır ve yargıya sınır koyandır. Bölüm bizi Tanrı’nın karakterini yalnız öfke ya da yalnız yumuşaklık kelimesine sıkıştırmaktan alıkoyar.

Davut meleği gördüğünde “Günah işleyen benim, suçlu olan benim; bu koyunlar ne yaptı?” diye yakarır (2. Samuel 24:17). Bu söz Davut’un kral olarak geliştiği ve hâlâ eksik olduğu bir anı aynı anda taşır. Halkı sayılacak askerî kaynaklar gibi gören kral şimdi onları “koyunlar” olarak, korunması gereken insanlar olarak görür. Kendisi için ve ailesi için yargı istercesine onların önüne geçmeye çalışır.

Bu söz 23. bölümdeki doğru yöneticinin idealine de bağlanır. İyi çoban sürünün bedelini başkasına ödeten değil, sürünün önünde duran kişidir. Davut burada geç de olsa kralın sorumluluğunu kişiselleştirir. “Kararı ben verdim” der. Suçu danışmanlara, koşullara veya Tanrı’nın yönlendirmesine atmaz. Tövbenin önemli bir göstergesi de budur: Nedensel karmaşıklığın arkasına saklanmadan kendi payını adlandırmak.

Yine de Davut’un “bunlar ne yaptı?” sorusunu Tanrı’ya karşı daha doğru bir teolojik açıklama gibi kullanmamalıyız. Davut bölümün başındaki ilahi öfkenin bütün arka planını bilmiyor olabilir; metin de halkın kesinlikle suçsuz olduğunu Davut’un cümlesi üzerinden ilan etmez. Bu, acı içindeki kralın pastoral ve sorumluluk sahibi çığlığıdır. Kutsal Kitap bazen karakterlerin sözlerini kaydederken onların her cümlesini anlatıcının nihai teolojik hükmü hâline getirmez.

Bu bölüm bize kolay bir teodise sunmuyor. Neden yetmiş bin? Neden bu biçimde? Neden bu insanlar? Bunu bütünüyle bilmiyoruz. Metnin açıkça söylediğinden ötesini uydurmak yerine rahatsızlığın kalmasına izin vermek gerekir. İnanç bazen bütün soruların duygusal ağırlığını yok etmek değil, cevaplanmamış soruların içinde Tanrı’nın hem adaletine hem merhametine tutunmaktır.

Bedelsiz Sunu Yok: Arauna’nın Harman Yeri Yargının Durduğu Yere Dönüşüyor

Gad, Davut’a Yevuslu Arauna’nın harman yerine gidip RAB için bir sunak kurmasını söyler. Davut gider. Arauna kralı görünce saygıyla karşılar ve neden geldiğini sorar. Davut harman yerini satın almak, sunak kurmak ve salgının durması için kurban sunmak istediğini söyler.

Arauna cömert davranır. Harman yerini, yakmalık sunu için sığırları ve odun yerine kullanılabilecek harman araçlarını vermeye hazırdır. Krala “Hepsi senin olsun” der. Davut ise reddeder: Bedelini ödemeden RAB’be yakmalık sunu sunmayacağını söyler. Sonunda yeri ve sığırları gümüş karşılığında satın alır.

Bu söz sık sık “Tanrı’ya hizmet her zaman maddi olarak pahalı olmalıdır” gibi bir slogan hâline getirilebilir. Metnin amacı bu kadar mekanik değildir. Davut’un bağlamında önemli olan, başka birinin malını kullanarak kendisine aitmiş gibi fedakârlık gösterisi yapmamasıdır. Bir başkasının bedel ödediği armağanı kendi kurbanı diye sunmak istemez. Tövbe bedelsiz bir gösteriye dönüşmemelidir.

Bu, lütfu satın almak anlamına da gelmez. Davut gümüş ödeyerek Tanrı’nın merhametini ticari biçimde edinmez. Bölümde salgını durduran nihai güç Tanrı’dır. Sunak ve kurban, Tanrı’nın belirlediği antlaşma ibadeti çerçevesinde tövbe ve yakarışın ifadesidir. Lütuf ücretsizdir; fakat gerçek tövbe çoğu zaman insanın zarar, sorumluluk ve maliyetle yüzleşmesini gerektirir. “Bağışlandım” diyerek bütün bedeli başkasına bırakmak lütfun doğasına aykırıdır.

Davut sunak kurar, yakmalık ve esenlik sunuları sunar. RAB ülke için edilen duaları kabul eder ve salgın durur. 21. bölümün sonunda da benzer bir ifade vardı: kan suçuyla ilgili mesele ele alındıktan ve ölüler onurlu biçimde gömüldükten sonra Tanrı ülke için yakarışlara karşılık vermişti. 21 ve 24 böylece kitabın son bölüm bloğunu çerçeveler: Tanrısal öfke, insan günahı, aracılık, ölüm, merhamet ve ülke için yeniden işitilen dua.

Tarihler kitabı bu harman yerinin geleceğini daha da belirginleştirir. Arauna, Tarihler’de Ornan adıyla anılır ve bu yer Süleyman’ın tapınağını kuracağı alanla ilişkilendirilir (2. Tarihler 3:1). Böylece 2. Samuel’in sonunda yargının durduğu, kurbanın sunulduğu ve merhametin görüldüğü yer, ileride İsrail’in tapınma merkezinin bulunduğu yere dönüşür. Kitap tahta değil sunağa bakarak kapanır.

Bu yer seçimi 2. Samuel’in krallık teolojisini önemli biçimde dengeler. Kitap boyunca Yeruşalim siyasi başkent olmuş, Davut’un evi ve tahtı merkezde durmuştur. Son sahnede ise kralın sarayı değil, Tanrı’nın önünde tövbe edilen bir harman yeri öne çıkar. Davut’un krallığı Tanrı’nın huzurunun yerine geçemez. Kral bile ibadet eden, kurban sunan ve merhamet isteyen biridir. İsrail’in umudu yalnız iyi bir yönetim düzenine değil, Tanrı’yla barış ilişkisine bağlıdır.

Kutsal Kitap’ın başka bölümleriyle kurulan bu bağlantının Mesih’e uzanan yönü de vardır, fakat ayrıntıları zorla tipolojiye çevirmemek gerekir. Arauna’nın harman yeri “doğrudan Mesih’in gizli sembolü” değildir. Yine de tapınak, kurban ve bağışlanma çizgisi Yeni Antlaşma’da İsa Mesih’in nihai kurbanına doğru ilerler. Davut hayvan sunuları getirir; tapınakta kuşaklar boyunca kurbanlar sunulur; İbraniler mektubu ise Mesih’in kendisini bir kez ve tüm zamanlar için sunduğunu ilan eder. Tanrı’nın halkıyla barışmasının nihai temeli insanın ödediği para değil, Tanrı’nın sağladığı kurbandır.

Bölümün son görüntüsü bu nedenle çok güçlüdür. Başlangıçta Davut halkın sayısını bilmek ister. Sonunda halkın hayatı için yalvarır. Başlangıçta güç rakamlarda görünür. Sonunda merhamet sunakta aranır. Başlangıçta kral kontrol etmek ister. Sonunda “Ben günah işledim” diyerek Tanrı’nın önünde durur.

2. Samuel’in bütünü için uygun bir kapanıştır. Davut’un hikâyesi parlak bir yükseliş, gerçek zaferler, derin günah, ağır aile yıkımı, tövbe, lütuf ve devam eden sonuçlarla doludur. Kitap onun insan gücünü kutsayarak bitmez. Tanrı’nın merhametinin gerekli olduğu yerde bitirir. Krala bile sunak gerekir.

Ve bu, kitabın son teolojik yönünü belirler: En iyi insan kral bile nihai umut değildir. Davut Tanrı’nın seçilmiş kralıdır, ama kendi günahından kurtulmaya muhtaçtır. Halkı için aracılık eder, ama kendisi de bağışlanmaya ihtiyaç duyar. Bu gerilim Davut Oğlu İsa Mesih’e duyulan ihtiyacı büyütür. O, halkının günahını artıran kral değil, halkının günahını kendi üzerine alan Kral’dır; başkalarının hayatını kendi saygınlığı için kullanan değil, kendi hayatını başkaları için veren Kral’dır.

02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN

Davut’un sayımı neden günah sayıldı sorusuna metin tek bir açık gerekçe vermiyor. Belirsizliği kabul etmek Kutsal Kitap yorumunda bize nasıl bir disiplin kazandırır?
2. Samuel RAB’bin, 1. Tarihler ise Şeytan’ın Davut’u harekete geçirdiğini söyler. İlahi egemenlik ile insan ve kötücül fail sorumluluğunu aynı anda tutmak neden önemlidir?
Davut sayım sonunda rakamlara kavuşuyor ama huzura kavuşmuyor. Siz hangi ölçü, sayı veya başarı göstergesini güvenliğinizin kaynağına dönüştürmeye yatkınsınız?
Davut “Günah işleyen benim; bu koyunlar ne yaptı?” dediğinde liderlik sorumluluğunda nasıl bir değişim görüyorsunuz?
Davut bedelini ödemediği sunuyu sunmayı reddediyor. Gerçek tövbe ile yalnızca pişman görünmek arasındaki fark sizin hayatınızda nasıl somutlaşabilir?

03 — HAYATA TAŞIYIN

Sayıları araç olarak kullanın, kimliğiniz olarak değil

Üye sayısı, gelir, takipçi, başarı oranı veya üretim miktarı yararlı bilgi olabilir. Fakat bu rakamlar değerinizi ya da Tanrı’nın sizinle olup olmadığını ölçmeye başladığında tehlikeli hâle gelir. Ölçün, planlayın; fakat güvenliğinizi sayılabilen güce teslim etmeyin.

Metnin açıklamadığı yerde kesinlik üretmeyin

“Davut’un günahı kesin olarak şuydu” demek cazip olabilir, fakat bölüm ayrıntıyı açık bırakıyor. Kutsal Kitap çalışırken makul çıkarımları açık metinle karıştırmayın. “Bunu bütünüyle bilmiyoruz” demek bilgisizlik değil, metne sadakat olabilir.

İlahi egemenliği sorumluluktan kaçış bahanesi yapmayın

Davut olayın ilahi yargı çerçevesinde bulunduğu bir dünyada yaşasa da kendi günahını itiraf ediyor. “Tanrı izin verdi”, “şartlar böyleydi” veya “başkaları da etkiledi” sözlerini kendi seçiminizi görünmez kılmak için kullanmayın. Karmaşık nedenlerin içinde kendi payınızı dürüstçe adlandırın.

Başkalarının ödediği bedeli görün

Liderlerin yanlış kararları çoğu zaman yalnız liderleri etkilemez. Kararınızın eşinize, çocuklarınıza, çalışanlarınıza, kilisenize veya başka insanlara yüklediği bedeli sorun. Yetki, sonuçların size ulaşmadığı yerde bile sorumluluk taşımayı gerektirir.

Afetlere kolay teolojik nedenler yapıştırmayın

Bu bölümde salgının anlamı vahiy yoluyla açıklanmıştır. Bugünkü deprem, hastalık, savaş veya felaketlerde aynı bilgiye sahip değiliz. Acı yaşayan insanlara “Tanrı bunu şu günah yüzünden yaptı” diye hüküm vermeyin. Yardım edin, yas tutun, dua edin ve bilmediğiniz şeyi Tanrı adına biliyormuş gibi konuşmayın.

Tövbenin maliyetinden kaçmayın

Davut başkasının malını kendi fedakârlığı gibi sunmayı reddediyor. Zarar verdiyseniz mümkün olan yerde onarımın bedelini başkasına bırakmayın. Özür gerekiyorsa özür dileyin, geri ödeme gerekiyorsa geri ödeyin, güvenin yeniden kurulması zaman istiyorsa o zamanı kabullenin.

Son umudunuzu insan krala değil Mesih’e bağlayın

2. Samuel Davut’u ne küçültür ne ilahlaştırır. Tanrı onu kullanır, onunla antlaşma yapar; yine de Davut günahkâr ve merhamete muhtaçtır. İnsan önderlerden kurtarıcı çıkarmayın. Nihai güveninizi kendi halkı uğruna kendisini veren ve krallığı doğrulukla süren İsa Mesih’e bağlayın.