Filimon 1 — Artık Köle Değil, Sevgili Kardeş

Filimon 1. Bölümü Kutsal Kitap'tan Okuyun

GİRİŞ

Filimon'un eline ulaşan bu kısa mektup, evindeki bir kişiyi nasıl karşılayacağı konusunda onu karar vermeye çağırıyordu. Mektubu yazan Pavlus tutukluydu; hakkında konuştuğu Onisimos ise Filimon'la kölelik bağı bulunan bir insandı. Pavlus, Filimon'dan Onisimos'la yeniden karşılaştığında ona eskisi gibi bakmamasını istiyordu. Çünkü Onisimos artık Mesih'e iman eden bir kardeşti.

Okuduğumuz metin, üç kişinin bildiği fakat bizim bütün ayrıntılarına sahip olmadığımız bir olayın içinden geliyor. Onisimos'un neden ayrıldığını, Pavlus'la nasıl karşılaştığını ve aralarında tam olarak ne yaşandığını bilmiyoruz. Hırsızlık yaptığı veya kaçak bir köle olduğu sıkça söylenir; oysa mektup bunları kesin bir olay anlatısı halinde sunmaz. Bildiğimiz, Pavlus'un Onisimos'u geri gönderdiği ve Filimon'dan onu kabul etmesini ısrarla istediğidir (Filimon 1:10–17). Mektubun ağırlığını taşıyan bu istek, bize anlatılmayan ayrıntılardan daha önemlidir.

Kölelik sözcüğünün önünden hızla geçemeyiz. Roma dünyasında kölelik, bir insanın başka bir insan üzerinde hukuki sahiplik kurabildiği bir düzenin parçasıydı; koşullar değişse de bağımlılık ve istismar tehlikesi gerçekte vardı. Pavlus'un yazdıkları imparatorluğun yasalarını ortadan kaldıran bir kararname değildir. Üstelik Onisimos'un özgür bırakıldığını da öğrenmiyoruz. Köleliği sıradan bir iş ilişkisiymiş gibi adlandırmak ise ortadaki güç farkını ve insanın karşı karşıya kaldığı tehlikeyi gizler. Yine de Pavlus, Filimon'dan köle statüsünün sınırlarını aşan bir karşılık ister: Onisimos'u sevgili kardeş olarak kabul etmek.

Bu yüzden Filimon'u okurken yalnız Filimon'un cömertliğine bakmak yeterli olmayacak. Pavlus'un bir tutuklu olarak nasıl aracılık ettiğini, Onisimos'un mektupta nasıl tanıtıldığını ve kilise topluluğunun bu meseleye neden dahil edildiğini de izlemeliyiz. Bir insanı kardeş diye çağırmanın ne kadar ileri gideceği sorusu mektubun içinde giderek büyür. Cevap güzel sözün arkasına saklanamaz; Filimon'un vereceği karşılıkta görünür olmalıdır.

01 — METNİ ANLAYIN

Bir evin içinde, bütün kilisenin önünde

Pavlus ilk satırda kendini elçi unvanıyla tanıtmak yerine Mesih İsa uğruna tutuklu biri olarak sunar. Timoteos'u da selamına katar; ardından Filimon'a, Afiya'ya, Arhippus'a ve Filimon'un evinde toplanan kiliseye seslenir (Filimon 1:1–3). Afiya'nın aile içindeki konumunu kesin bilmiyoruz, fakat topluluğun hitaba dahil edilmesi açıktır. Onisimos hakkındaki istek bir ev sahibine yöneltilirken o evde imanını paylaşan kişiler de mektubun muhatabı olur. Böylece özel görünen kararın kilise hayatından ayrı tutulamayacağı anlaşılır.

Filimon'un evi erken dönem imanlılar için buluşma yeridir. Burada bildiğimiz somut durum Filimon'un evindeki topluluktur ve Pavlus'un meselesi de bu evin kapısına dayanır. Topluluk, kendilerine kardeş diye hitap eden bir adamı dinlerken yine kardeş diye tanıtılan Onisimos hakkında ne yapılacağını duyacaktır. Daha ilk satırlarda sevginin yalnız içten duyulan bir duygu olmadığı anlaşılır.

Pavlus önce Filimon için şükreder; onun Rab İsa'ya imanını, bütün kutsallara sevgisini ve başkalarının yüreğini ferahlatan davranışlarını anar (Filimon 1:4–7). Filimon'un iyiliği yalnız Pavlus'un duyduğu bir söylenti gibi sunulmaz; birçok imanlının bu sevgiden pay aldığı anlatılır. Biraz sonra Onisimos'un da Mesih'e ait bir kardeş olduğu açıklanacaktır. Filimon kendisinden ayrılmış olan bu kişiyi yeniden gördüğünde, daha önce başkalarına gösterdiği sevginin ne anlama geldiği ortaya çıkacaktır. Pavlus Filimon'u iyi bir geçmişle överken önündeki zor kararı hafifletmez. Sevginin sınanacağı yer, şimdi o eve dönen Onisimos'tur.

Filimon 1:6 ayetinde Pavlus, Filimon'un imana dayanan paydaşlıkta etkin olmasını diler. Paydaşlık burada bir toplantıya katılmış olmanın ötesine uzanır; Mesih'te sahip olunan iyiliğin başka imanlılarla paylaşılan hayatta karşılığını bulmasını anlatır. Filimon 1:7 ayetinde başkalarının yüreğini ferahlatan Filimon'un övülmesi de aynı çizgiyi sürdürür. Pavlus Filimon 1:20 ayetinde kendi yüreğinin ferahlatılmasını istediğinde bu ilk sözler yeniden işitilecektir.

Mektubun Koloseliler'le yakınlığı burada yardımcı bir ışık tutar. Koloseliler mektubunda Onisimos'un topluluğun içinden biri diye anılması, Arhippus'un adının geçmesi ve aynı çalışma arkadaşlarının selam göndermesi iki yazının çevresinin kesiştiğini gösterir (Koloseliler 4:7–17). Bu nedenle Filimon'un Kolose yöresiyle ilişkili olduğu düşünülür. Fakat Pavlus'un hangi hapishaneden yazdığını Filimon bize söylemez; Roma, Sezariye veya Efes gibi yer önerileri kesin bilgi yerine geçmez.

Bir tutuklunun ricası ve Onisimos'un yeni adı

Pavlus Filimon 1:8–9 ayetlerinde önemli bir tercih yapar. Filimon'a buyurabilecek durumda olduğunu söyler; buna rağmen sevgiden ötürü ricada bulunur. Yetki ile sevgi arasındaki ayrımı kendisi açar, ama ricasının hiçbir baskı taşımadığını söylemek doğru olmaz. Pavlus yaşını, tutukluluğunu ve Filimon'la bağını anarak isteğine büyük bir ahlaki ağırlık verir.

Pavlus, ricasının odağındaki Onisimos'un adını ancak Filimon 1:10 ayetinde anar. Adını söyledikten sonra onu bir sorun dosyası gibi tanıtmak yerine, tutukluluğu sırasında ruhsal baba olduğu ve kendi can ciğeri gibi sevdiği kişi diye anlatır (Filimon 1:10–12). Bu ifadeler Onisimos'un Filimon'la hukuki bağını silmez, ancak Pavlus'un gözündeki yerini gösterir. Onisimos, Filimon için köle statüsündeyken Pavlus tarafından sevgili bir oğul ve kardeş diye tanıtılır. Filimon'un önüne getirilen soru, Onisimos'un hangi kimlikle karşılanacağıdır.

Onisimos'un adı “yararlı” anlamıyla ilişkilidir; Pavlus, eskiden yararsız sayılan bu kişinin artık hem kendisine hem Filimon'a yararlı olduğunu söyleyerek adının anlamıyla oynar (Filimon 1:10–11). Bu söz, Onisimos'un değerini işgücünden aldığı biçiminde okunmamalıdır. Pavlus yararını anarken onu sevdiğini, yanında tutmak istediğini ve kendisiyle özdeşleştirdiğini de belirtir. Sözcük oyunu, değişen ilişkiyi anlaşılır kılar; insan değerinin hesabını çıkarmaz.

Koloseliler 4:9 ayetinde Pavlus, Onisimos'tan topluluğun içinden biri ve güvenilir sevgili kardeş diye söz eder. Bu tanıtım, Onisimos'un kölelik bağının hukuken sona erdiğini kanıtlamaz; fakat Pavlus'un onu nasıl gördüğünü anlatır. Filimon mektubunda da Onisimos'un adına yüklenen eski yargı, yeni tanıklığının önüne geçirilmez. Onisimos yalnız hakkında rica edilen kişi değildir; Müjde hizmetinde Pavlus'un yanında bulunmuş, şimdi de kardeş diye anılan biridir. Aynı insanı anlatan bu iki mektubun sesleri birbirini aydınlatır.

Pavlus Onisimos'un tutukluluk günlerinde yanında kalmasını arzuladığını saklamaz. Onun yardımını Filimon'un kendisine gösterebileceği hizmetle ilişkilendirir, fakat Filimon'un onayı olmadan bunu gerçekleştirmek istemez (Filimon 1:13–14). Yapılacak iyiliğin zorunluluktan doğmuş gibi görünmesini istememesi, ricadaki gönüllülük vurgusunu açıklar. Buradaki gönüllülük Filimon'un vereceği cevapla ilgilidir; Onisimos'un kendi isteğini mektupta doğrudan duymayız.

Filimon'un onayı gerektiği için Pavlus'un Onisimos'u yanında tutmadığını okuruz. O dönemin kölelik ilişkileri düşünüldüğünde, bu ayrıntıyı kolayca herkesin eşit özgürlükle karar verdiği bir görüşme gibi anlatamayız. Onisimos'un yaşamıyla ilgili önemli bir kararın iki başka kişi arasında konuşulması, onun kırılgan konumunu da gösterir. Pavlus'un Onisimos'a sevgisi açıktır; Onisimos'un bütün seçeneklerinin neler olduğu ise açıklanmamıştır.

Filimon 1:15 ayetinde Pavlus, ayrılığın sonunda kalıcı bir kardeşliğe kapı açmış olabileceğini söyler. Cümlesini “belki” üzerine kurması dikkat çekicidir. Tanrı'nın olaylar üzerindeki sağlayışını düşünmek mümkündür, fakat Pavlus ayrılığın bütün nedenlerini bildiğini ileri sürmez. Onisimos'un neden ayrıldığını anlatan kesin bir hikaye kurup ona metinde belirtilmeyen bir suçu yüklemek, Pavlus'un dikkatli dilini geride bırakmak olur.

Pavlus'un “bir süre” ile “temelli” arasındaki karşılaştırması da bu bakımdan önemlidir. Ayrılığın belli bir süresi vardır; kardeşlik ise kısa bir geçiş dönemi olarak anlatılmaz (Filimon 1:15–16). Bu söz, Filimon'un Onisimos'u tekrar görmesine daha geniş bir anlam kazandırır. Pavlus ondan bundan sonra sürecek bir kardeşlik ilişkisini tanımasını bekliyor; ilişkinin hukuki sonucu hakkında ise kesin bir açıklama yapılmaz.

Ardından mektubun en ağır cümlesi gelir: Onisimos artık köleden üstün, sevgili bir kardeş olarak karşılanmalıdır (Filimon 1:16). Pavlus'un kullandığı ifade, Onisimos'un toplumsal konumunu görmezden gelmez; tam tersine o konumun içinde yeni bir ilişki talep eder. Türkçe çeviri, onun Filimon için hem bir insan hem Rab'be ait biri olarak sevgili kardeş olduğunu vurgular. Böylece iman paydaşlığı evin gündelik gerçeklerinden ayrılmaz. Kardeşlik sözü, Filimon'un Onisimos'u karşılayacağı anda gerçek ağırlığını bulacaktır.

Mektup Roma köleliğinin bütün biçimlerini tartışmasa da bir insanın başka birinin mülkiyeti sayılması görmezden gelinecek basit bir dönem ayrıntısı değildir. Pavlus açık bir azat buyruğu vermediği için onun bunu kesin biçimde talep ettiğini söyleyemeyiz. Öte yandan kardeşlik isteğini yalnız içsel bir duyguya indirgemek de metni küçültür. Pavlus, daha önce Onisimos'u köle olarak tanıyan Filimon'dan onu kendi kardeşi gibi görmesini ve öyle karşılamasını istiyor.

Pavlus'un başka bir mektupta imanlıların Mesih'te bir olduğunu söylerken köle ve özgür ayrımını anması bu sözleri aydınlatır (Galatyalılar 3:26–29). Orada konu, Tanrı'nın çocukları ve vaadin mirasçıları arasında kurtuluş bakımından üstünlük ayrımı bulunmamasıdır. Filimon'da bu birlik, adı ve yüzü belli olan Onisimos'un eve dönüşüyle karşılaşır. Birlik öğretisinin somut karşılığı kendiliğinden verilmiş değildir; Filimon'dan bunu göstermesi istenir. İki mektubu birlikte okumak, kardeşlik dilini ne yalnız içsel bir duyguya ne de metnin söylemediği hazır bir siyasi programa indirgememize yardım eder.

Onu beni kabul eder gibi kabul et

Filimon 1:17 ayetinde Pavlus'un isteği daha da somutlaşır. Filimon kendisini Pavlus'un yoldaşı sayıyorsa Onisimos'u Pavlus'u kabul eder gibi kabul etmelidir; tutuklu elçi, köle statüsündeki bir adamı kendi kabul gördüğü yere getirir. Onisimos'a gösterilecek karşılık artık Pavlus'a duyulan sevgi ve saygıdan ayrı düşünülemez. Filimon, mektubun sonunda birini kabul edip ötekini dışarıda bırakma rahatlığını kaybeder.

Pavlus ardından olası zarara ve borca döner. Onisimos Filimon'a haksızlık ettiyse veya borcu varsa, bunun kendi hesabına yazılmasını ister; bedelini ödemeye hazır olduğunu kendi eliyle yazarak belirtir (Filimon 1:18–19). Bu satırlar ortada kesinlikle bir hırsızlık olayı bulunduğunu kanıtlamaz. Yine de Pavlus'un ricası ucuz bir bağışlama çağrısı değildir; gerekirse gerçek bir bedel üstlenmeyi içerir. Kabul ve kardeşlik sözleri bu nedenle soyut kalmaz.

Pavlus'un burada ödemeyi üstlenmesi, Filimon'un varsa uğradığı zararı önemsiz saymadığını gösterir. Borç gerçekten varsa konuşulacak ve karşılanacaktır; fakat bu, Onisimos'un kardeş diye kabul edilmesinin önüne konmaz. Pavlus iki meseleyi birbirine karıştırmadan aynı mektupta taşır. Filimon'un haklı olduğunu düşündüğü noktalar, kardeşini reddetmek için son söz haline gelmesin ister.

Pavlus'un araya Filimon'un da kendi yaşamını ona borçlu olduğunu hatırlatması mektubun kolay tarafı değildir. Söz, Pavlus'un Filimon'un iman yolculuğundaki rolüne işaret ediyor olabilir; aynı zamanda ricayı reddetmeyi daha zor hale getirir. Mektubun ikna edici dili hem sevgi hem güçlü bir kişisel sorumluluk hatırlatması taşır. Okurken Filimon'a yüklenen sorumluluğu da Onisimos'un kırılgan konumunu da gizlememek gerekir.

Pavlus, Filimon'dan Mesih'te yüreğini ferahlatmasını istediğinde mektubun başındaki teşekkür yeniden anlam kazanır (Filimon 1:7; Filimon 1:20). Filimon başkalarının yüreğini ferahlatmış biridir; şimdi Pavlus bu sevginin Onisimos'a uzanmasını bekler. İstek, sevginin sınırını ölçen bir soru gibi durur. Filimon'un sevgi konusunda iyi bir geçmişi bulunması bu yeni kararı onun yerine vermez. Yüreği ferahlatan sevginin Onisimos'a da ulaşması için artık somut bir karar gereklidir.

Filimon 1:21 ayetinde Pavlus, Filimon'un söylediklerinden fazlasını yapacağına güvendiğini belirtir; acaba Onisimos'un özgür bırakılmasını mı bekliyordu? Bu olasılık mektubun çağrısıyla uyumludur; özellikle köleden üstün kardeş kabulü ve gönüllü iyilik düşüncesi böyle bir beklentiye yer açar. Ne var ki ayetin kendisinde açık bir özgür bırakma emri bulunmaz. Böyle bir sonucu olası yorum olarak konuşabiliriz, yaşanmış tarih ya da kesin buyruk olarak değil.

Bir başka dikkat çekici nokta, Onisimos'un bu mektupta kendi sözleriyle konuşmamasıdır. Pavlus onu savunur, sever ve geri gönderir; fakat Onisimos'un dönüşe ilişkin düşüncelerini, korkularını veya dileklerini kaydetmez. Onun yaşadıklarını bildiğimizi söylemek için elimizde yeterli malzeme yoktur. Bu sessizlik, köleliğin güç farkını unutmayı daha da tehlikeli kılar. Pavlus'un yaptığı aracılığı önemserken Onisimos'u yalnız başkalarının karar verdiği bir simgeye çevirmemeliyiz.

Mektup, Pavlus'un kalacak yer hazırlanmasını istemesiyle ve çalışma arkadaşlarının selamlarıyla biter (Filimon 1:22–24). Konuk odası isteği, Pavlus'un Filimon'la yeniden görüşmeyi umduğunu gösterir; dönüşün gerçekleştiğini ise bilmiyoruz. Epafras, Markos, Aristarhus, Dimas ve Luka'nın adları mektubu gerçek bir insan topluluğunun içine yerleştirir. Filimon 1:25 ayetinde topluluğa yönelen lütuf dileği yer alır; Pavlus kapanışta da topluluğu unutmaz ve Onisimos hakkında alınacak kararı kilisenin önünde bırakır.

Mektubu bitirdiğimizde Filimon'un nasıl cevap verdiğini öğrenmeyiz. Onisimos'u özgür bırakıp bırakmadığını veya aralarındaki ilişkinin daha sonra nasıl geliştiğini anlatan kesin bir kayıt burada yoktur. Pavlus, Filimon'un sevgiye dayanan bir karşılık vereceğine güvenerek sözü ona bırakır. Biz de okurken aynı eşiğe geliriz: Mesih'te kardeş dediğimiz kişiye gerçekten nasıl yer açıyoruz? Bu soru mektuptan doğar; cevabı ise mektubun bize bırakmadığı bir son sahne uydurarak veremeyiz.

02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN

Pavlus mektubunu yalnız Filimon'a yazabilecekken Afiya'yı, Arhippus'u ve evdeki kiliseyi de selamlıyor (Filimon 1:1–2). Sizce Onisimos'un karşılanışı neden bütün topluluğun duyacağı bir mesele haline geliyor?
Filimon'un başkalarının yüreğini ferahlattığını okuyoruz (Filimon 1:4–7). Pavlus'un aynı sözü Filimon 1:20 ayetinde yeniden kullanması, onun Filimon'dan ne beklediğini nasıl belirginleştiriyor?
Pavlus buyurmak yerine rica ediyor, fakat tutukluluğunu ve Filimon'un kendisine borçlu olduğu yaşamı da anıyor (Filimon 1:8–9; Filimon 1:19). Bu mektubu okurken sevgiyle ikna etme ile kişinin üzerinde ağır bir beklenti oluşturma arasındaki ilişkiyi nasıl değerlendirirsiniz?
Onisimos hakkında onun kendi ağzından hiçbir söz duymuyoruz. Pavlus'un onu “can ciğerim” ve “sevgili kardeş” diye tanıtması (Filimon 1:10–12; Filimon 1:16) bize ne söyler; peki onun hayatıyla ilgili hangi soruları cevapsız bırakır?
Filimon'dan Onisimos'u Pavlus'u kabul eder gibi kabul etmesi isteniyor (Filimon 1:17). Sizce bu istek neden yalnız olası bir zararı geride bırakmaktan daha ileriye gidiyor? Metnin kesin söylemediği özgür bırakma konusunda hangi sınırda durmalıyız?

03 — HAYATA TAŞIYIN

Kardeş dediğiniz kişiyi nasıl kabul ediyorsunuz? Pavlus, Filimon'un Onisimos'a göstereceği karşılığın kendi gördüğü kabul kadar gerçek olmasını ister (Filimon 1:17). Aynı iman paydaşlığını paylaştığınız biriyle aranızda mesafe varsa, ona verdiğiniz yerin sözlerinizle uyumlu olup olmadığına bakın. Buradaki amaç hemen kusursuz bir yakınlık kurduğunuzu ilan etmek değildir. Mektubun sorusu, kardeşlik sözünün karşılaşma anında nasıl göründüğüdür.
Geçmişin tek bir adla anılmasına itiraz edin. Pavlus, Onisimos'u yalnız eskiden Filimon'a yararsız olan kişi diye bırakmaz; onu sevdiği ve Mesih'te kardeşi saydığı insan olarak tanıtır (Filimon 1:10–12; Filimon 1:16). Bir iman kardeşiniz hakkında konuşurken onu yalnız geçmişine dair bir yargıyla veya topluluktaki konumuyla anlattığınızı fark ediyorsanız bunu sorgulayın. Filimon'dan istenen değişim, olanları yaşanmamış saymak değildir. Aynı kişiyi Mesih'in çağrısı içinde yeniden görmektir.
Yetkinizi kullanma biçiminize bakın. Pavlus buyurma imkanını açıkça anarken gönüllü bir iyilik istemeyi seçer (Filimon 1:8–9; Filimon 1:13–14). Bir kardeşten istekte bulunduğunuzda onun cevabına gerçekten yer bırakıp bırakmadığınızı düşünün. Öte yandan Pavlus'un güçlü sözleri de bize, bir ricada bulunan kişinin etkisinin ortadan kaybolmadığını gösterir. Bu mektubu okurken hem kendi niyetinizi hem sözünüzün karşı tarafta taşıdığı ağırlığı dürüstçe değerlendirin.
Bedelsiz sözle gerçek sorumluluğu ayırın. Pavlus, Onisimos'un olası borcunu kendi hesabına yazdırmaya hazırdır (Filimon 1:18–19). Bu ayrıntı onun kabul çağrısının ciddiyetini gösterir. Bir anlaşmazlıkta herkesin hemen hiçbir sonuçla karşılaşmadan ilerlemesi gerektiği sonucu buradan çıkmaz. Fakat birini kabul etmesini istediğiniz kişi için, konuşmanın size yükleyebileceği sorumluluğu hesaba katıp katmadığınızı sorabilirsiniz.
Bilmediğiniz ayrıntıları kesinleştirmeyin. Onisimos'un ayrılış nedeni, olası borcun niteliği ve Filimon'un son kararı mektupta açıklanmaz (Filimon 1:15; Filimon 1:18; Filimon 1:21). Pavlus'un “belki” deyişi bu bilgi sınırını hatırlatır. Bu bölümü bir başkasına anlatırken kesin olmayan ayrıntıları hikayeyi tamamlamak için eklememeyi deneyin. Metindeki boşluklara saygı göstermek, kişilerin hayatını ve Tanrı'nın sağlayışını ciddiye almanın bir yoludur.
Mektubun son sözünü ilk isteğiyle birlikte okuyun. Pavlus, Filimon'a sevgisini hatırlatıp Onisimos için aracılık ettikten sonra topluluğu Rab İsa Mesih'in lütfuna emanet eder (Filimon 1:4–7; Filimon 1:25). Bu kapanış, alınmış olan iyiliğin başka bir kardeşin karşılanışında görünmesi isteğine eşlik eder. Bu mektubu bitirdiğinizde yalnız Pavlus'un güzel sözlerini değil, Filimon'dan istenen kararı da hatırlayın. Sonucu bilmediğimiz için hikayeyi tamamlayamayız; fakat Pavlus'un Filimon'dan ne istediği açıktır. Onisimos'un kardeş olarak kabul edilmesi, verilen lütfa karşılık gelecek bir sevgiyi görünür kılacaktır.

Kaynaklar

Filimon 1 — Kutsal Kitap Yeni Çeviri. Temel bölüm metni ve Onisimos adına ilişkin ayet notu.
Koloseliler 4 — Kutsal Kitap Yeni Çeviri. Onisimos, Arhippus ve Pavlus'un çalışma arkadaşlarının ortak tarihsel çevresi.
Galatyalılar 3 — Kutsal Kitap Yeni Çeviri. Mesih'te bir olma ve köle-özgür ayrımı hakkında kanonik bağlam.
NET Bible, Philemon 1:1-25 — metin ve çeviri notları. Özellikle 12, 16 ve 18-21. ayetlerdeki ifade ve çeviri notları.
D. F. Tolmie, “How Onesimus Was Heard – Eventually: Some Insights from the History of Interpretation of Paul's Letter to Philemon,” Acta Theologica, 2019, DOI: 10.38140/at.v27i2019.3913. Onisimos'un mektubun içinde kendi sözleriyle konuşmamasının yorum tarihi açısından önemi.

İlgili Araştırmalar ve Okumalar

Filimon: Lütfun Güç İlişkilerini Yenilediği Mektup — Veritas Liberat konu dizini

Çalışmalarım