Hâkimler 7 — Azalan Sayı, Değişen Güven

Bu Metin Nasıl Hazırlandı?

Bu çalışma, Türk edebiyatının edebi üslup zenginliğini yansıtan hibrit bir yapay zeka modeli desteğiyle taslaklandırılmış; teolojik doğruluk, bağlamsal derinlik ve editoryal içerik kontrolü Veritas Liberat ekibi tarafından gerçekleştirilerek gerekli düzeltmeler yapılmış ve yayına hazırlanmıştır. Veritas Liberat ekibi hataları ayıklar, teolojik kavramları doğrular, metnin ruhunu işler ve son sözü söyler. Ölçüyü de Veritas Liberat ekibi belirlemez: Ölçüyü Kutsal Kitap belirler. "Yapay zeka bizim için sadece zengin bir çırak, insan ise metne ruhunu veren ustadır."

Kutsal Kitap Türkçe Çevirisinden okuyun

GİRİŞ

Karşıdaki vadi doludur; Gidyon’un çevresi ise giderek boşalır. İnsan böyle bir manzara karşısında daha çok kişiye, daha güçlü araçlara, en azından biraz daha güven veren bir hesaba ihtiyaç duyar. Oysa RAB kalabalığın artmasını değil, azalmasını ister. Harot Pınarı’nın başında sınanan yalnız ordunun büyüklüğü değildir: Zafer gelirse İsrail onun hikâyesini nasıl anlatacaktır?

Hâkimler 7, az sayıda insanın çok büyük işler başarmasını öven bir başarı öyküsünden daha rahatsız edicidir. Kurtuluş isteyen halkın, kurtulduktan sonra Tanrı’yı gereksiz sayabileceğini gösterir. Yine de aynı Tanrı, korkan hizmetkârına sertçe susmasını söylemez; yanına bir yol arkadaşı verir, kulağına bir güvence ulaştırır. Bölümün gecesi hem insanın böbürlenmesini söndürür hem titreyen ellerine iş verir.

01 — METNİ ANLAYIN

Kurtuluşu kime yazacağız?

Gidyon ile yanındakiler erkenden kalkmış, pınarın başında ordugah kurmuştur. Midyanlılar kuzeyde, vadidedir; tehlike artık yalnız uzaktan anlatılan bir yağma değil, karşılarında duran silahlı bir güçtür. Önceki bölümün saklanan insanı şimdi başkalarının sorumluluğunu taşır. Fakat RAB’bin ilk değerlendirmesi onun hazırlığını büyütecek türden değildir: Yanında gereğinden fazla adam vardır (Hâkimler 7:1–2).

Bu sözün gerekçesi açıklanır; yorumcunun onu tahmin etmesine gerek kalmaz. İsrail kurtuluşu kendi gücüne bağlayıp RAB’be karşı övünebilir. Sorun insanların savaşa katılması, emek vermesi veya yetenek kullanması değildir. Armağanı kendi başarısının kanıtına çeviren kalptir. İnsan bazen yardım almaya razıdır ama yardım aldığını hatırlamak istemez; ayağa kalkınca kendisini kaldıran eli hikâyeden çıkarır.

Üstelik övünme yalnız kaba bir kibir cümlesi biçiminde görünmez. İnsan Tanrı’ya teşekkür ederken bile asıl güvenini kendi çevresine, parasına, tecrübesine veya etkileyici anlatımına bağlayabilir. İsrail’in tehlikesi de RAB’bin adını hiç anmamakla sınırlı değildir; O’nun yardımını, zaten kendilerinde bulunduğunu düşündükleri gücün küçük bir tamamlayıcısı saymaktır. Bölüm bu yanlış ilişkiyi sarsar. RAB yalnız yetersiz kalan hesabı tamamlayan son kaynak değil, halkını kurtaran Tanrı’dır; insanın katkısı O’nun yerini daraltmaz.

RAB henüz kazanılmamış zaferin ardından söylenecek sözü de gözetir. Böylece bölümde iki tehlike belirir: Midyan’ın baskısı ve İsrail’in kendi kendine yeterli olduğu yanılgısı. İlki tarlayı, ikincisi bağlılığı kemirir. Halk yalnız düşmanın elinden çıkarılıp aynı kibirle yaşamaya bırakılmayacaktır. Kurtuluş, güvenin yönünü de değiştirmelidir; yoksa Midyan gitse bile yürekte başka bir egemenlik sürer.

Korkanların geri dönmesi çağrısı üzerine yirmi iki bin kişi ayrılır, on bin kişi kalır. Gidyon’un azalan kalabalığı nasıl izlediği anlatılmaz; onun adına hayalî konuşmalar üretmemize gerek yoktur. Sayıların hareketi zaten gerilimi taşır. Bu ayrılma imkânı, savaş karşısında korkanların evine dönmesine izin veren düzenlemeyle de bağlantılıdır (Yasa’nın Tekrarı 20:8).

Geri dönenleri topluca imansız ilan etmek kolaydır. Ne var ki anlatıcı burada her birinin kalbi hakkında hüküm vermez; üstelik az sonra önder Gidyon’un da korktuğunu göreceğiz. Korkunun varlığıyla Tanrı’nın çağrısını bütünüyle reddetmek aynı şey değildir. Savaşın dehşetini yaşamayan okuyucunun, güvenli koltuğundan binlerce insana korkaklık etiketi yapıştırması metni anlamak sayılmaz. RAB kendi buyruğuyla ordunun sayısını azaltmaktadır.

On bin kişi de fazla bulunur ve kalanlar suyun başına götürülür. İçme biçimlerine göre yapılan ayrımın sonunda üç yüz kişi seçilir. Bu sahne bazen çevresini gözleyen üstün askerlerle dikkatsiz askerler arasında yapılmış bir yeterlilik sınavı gibi anlatılır. Böyle bir açıklama önerilebilir; fakat metin üç yüz kişinin en uyanık, en ahlaklı veya en iyi eğitimli askerler olduğunu söylemez. İçme hareketinin ayrıntısı da çeviri bakımından kolay değildir (Hâkimler 7:4–7).

Açıklanmayan bir ayrıntıyı bölümün açık gerekçesinin önüne koymamak gerekir. RAB büyük ordunun yerine görünmez bir üstünlükle donatılmış seçkinler ordusu koyduğunu bildirmiyor; kurtuluşu kendi elinden vereceğini söylüyor. Üç yüz kişinin ayrıcalığı, kendilerine hayran olmalarını sağlayacak bir özellik değildir. Onları gönderen söze bağlı olarak belirli bir işi üstleneceklerdir. Sayı küçülürken övünme yalnız biçim değiştirip sürmemelidir: Çoğunlukla övünmek kadar seçkin azınlık olmakla övünmek de mümkündür.

RAB üç yüz kişinin eliyle kurtaracağını söylerken kurtuluşun yararını üç yüz kişiyle sınırlamaz. Görevi alacak olanlarla kurtulacak olanlar arasında bir ayrım vardır; küçük grubun hizmeti halkın tamamı içindir. Bu yüzden seçilmemiş olmak, kurtuluşun dışında bırakılmak anlamına gelmez. Suyun başında başka tarafa ayrılan insan da yağmadan kurtulacak bir evin üyesidir. Tanrı’nın birine verdiği özel görev, kardeşlerini aşağıda görmesine değil, onların iyiliği için daha dikkatli sorumluluk taşımasına yol açmalıdır.

Bu olaydan her küçük topluluğun büyük topluluklardan daha sadık olduğu sonucu çıkmaz. Sayıca az olmak, tek başına Tanrı’nın onay belgesi değildir; çok olmak da otomatik yozlaşma işareti sayılamaz. Aynı şekilde kaynak kaybını, hastalığı veya başarısızlığı her durumda Tanrı’nın özel zafer hazırlığı diye açıklayamayız. Burada azaltmanın sebebini RAB kendisi bildirir. Bizim hayatımızdaki her eksilmenin ardındaki sebep ise böyle açıklanmış değildir.

Kalanlar gidenlerin kumanyalarını ve borularını alır. Bu küçük ayrıntı, hazırlığın ortadan kalkmadığını gösterir: İnsanlar yiyeceğe, araca ve ortak harekete hâlâ ihtiyaç duyar. Tanrı’ya dayanmak, eldeki imkânları dikkatsizce tüketmek veya tedbiri imansızlık saymak değildir. Değişen, araçların kullanılması değil, kurtuluşun onlara bağlanmasıdır. Elde tutulabilecek şeyler azalır; verilen söz ise geri çekilmez (Hâkimler 7:8).

Korkan önderin yanına verilen arkadaş

Aynı gece Gidyon’a saldırı buyruğu gelir. RAB ordugahı onun eline vereceğini bildirir; sonra korkuyorsa Pura’yı yanına alıp düşmanın söylediklerini dinlemesine izin verir. Bu güvenceyi Gidyon yeni bir koşul ileri sürerek istememiştir. Tanrı onun ihtiyacını görür ve cesaretini güçlendirecek yolu kendisi açar. Sayıyı azaltan RAB, insanın kırılganlığını önemsemeyen bir komutan değildir (Hâkimler 7:9–11).

Gidyon Pura’yla gider. Böylece korkuyu geride bıraktığını iddia etmek yerine, kendisine sunulan yardımı kabul eder. Bu, önderliği küçülten bir sahne değildir; güveni tek başına güçlü görünme zorunluluğundan ayırır. Bir insan başkalarına yol gösterirken kendisinin de desteğe ihtiyacı olabilir. Güvenilir önderlik, her durumda kimseye ihtiyaç duymamayı değil, ihtiyaç duyduğunda bunu saklamadan doğru yardımı almayı da içerir.

Pura’nın konuşması kaydedilmez, bir mucizesi anlatılmaz, kahramanlık unvanı verilmez. Yine de ordugaha yapılan bu yaklaşmada adı vardır. Bazı hizmetler tam da böyledir: Diğerinin tek başına atamayacağı adımda yanında yürümek. Anlatı bütün ışığı öndere toplarken bu eşliği silmez. Okuyucu, Tanrı’nın Gidyon’u güçlendirmesini yalnız olağanüstü düşte değil, ona verilen insani destekte de görebilir.

Vadiye yaklaştıklarında düşman yine kalabalıktır. İsrail’in sayısı azaldı diye Midyan’ın görünüşü küçülmemiştir; çekirge sürüsü ve deniz kıyısının kumu imgeleri tehdidin ağırlığını taşır. Güvence, tehlikenin yok sayılmasıyla gelmez. Gidyon korktuğu şeyi yakından görürken beklemediği bir sözü de duyar. Tanrı’nın ona söyleyeceği son sözün Midyan’ın görünüşü olmadığını öğrenecektir (Hâkimler 7:12–14).

Bir asker arkadaşına gördüğü düşü anlatır: Arpa ekmeği ordugaha yuvarlanmış, bir çadırı devirmiştir. Bir ordunun karşısına çıkarılacak en heybetli görüntü değildir bu. Ancak düşte çadır ayakta kalamaz; etkisiz görünmesi gereken şey yerleşik gücü altüst eder. Arkadaşı bunu Yoaş oğlu Gidyon’un kılıcıyla ilişkilendirir ve Tanrı’nın Midyan’ı onun eline vereceğini söyler. Gidyon, kendisine verilen vaadin karşı ordugahtaki konuşmada yeniden duyulduğını işitir.

Bu iki askerin İsrail’in Tanrısı hakkında neler bildiğini metin açıklamaz. Onların iman ettiğini veya bütün ordugahın önceden teslim olmaya hazır olduğunu söyleyemeyiz. Sahnenin etkisi daha sınırlı ve daha keskindir: Gidyon yalnız kendi korkusunu gerçek sanırken karşı tarafta da korku bulunduğunu duyar. Düşmanın dışarıdan görünen kalabalığı, içeride sarsılmaz bir güven bulunduğunu kanıtlamaz. RAB onun bakışını görünüşün mutlaklığından kurtarır.

Düş burada Gidyon’a bilinmeyen bir görev seçtirmez. Görev ve vaat önceden verilmiştir; duyduğu konuşma bunları doğrulayarak cesaretini güçlendirir. Dolayısıyla metin her düşü çözecek bir simgeler sözlüğü veya önemli kararları rastgele konuşmalara bağlama yöntemi sunmaz. Arpa ekmeğinin her insanın düşünde aynı anlama geldiği de söylenemez. Tanrı’nın bu özel karşılaşmadaki yönlendirmesini, herkesi bağlayan bir işaret avcılığına çevirmek onun verdiği sözü geri plana iter.

Gidyon’un ilk tepkisi tapınmaktır. Ordugahına dönüp planını açıklamadan, başarının sahibi olarak kendisini görmeye başlamadan önce Tanrı’nın önünde eğilir. Ardından adamlarına seslenir; daha önce aldığı buyruğu artık başkalarını harekete geçiren bir güvenle taşır. Dışarıdaki savaş henüz sonuçlanmamıştır, ama önderin duruşu değişmiştir. Tapınma, kazanılacak zaferin kime ait olduğunu savaş başlamadan hatırlatır (Hâkimler 7:15).

Bu tapınmanın bugüne taşınması da dikkat ister. Gidyon belirli bir savaş hakkında verilmiş açık güvenceye dayanır; okuyucu kendi istediği her sonuç için aynı kesinliği talep edemez. Bir işin gerçekleşmesini çok arzulamak, onun Tanrı tarafından vaat edildiğini göstermez. Yine de sonucu henüz görmeden Tanrı’nın iyiliğini tanımak ve O’na bağlı kalmak mümkündür. Tapınma, Tanrı’ya istediğimizi yaptırmak için peşin ödeme değil, sonucun kontrolü elimizde değilken bile O’nun kimliğini unutmayı reddetmektir.

Işık ortaya çıkarken övünmenin sözü kesilir

Üç yüz kişi üç bölüğe ayrılır. Ellerinde borular, boş testiler ve çıralar vardır; Gidyon ne zaman ne yapacaklarını açıklar, kendi hareketini izlemelerini ister. Bu ayrıntılar, Tanrı’nın vaadine güvenmekle düşünerek hareket etmenin birbirine düşman olmadığını gösterir. Anlatıda gerçek bir düzen, zamanlama ve ortak dikkat bulunur. İnsanlar hiçbir şey yapmadan durmaz; fakat yapacaklarının gücü RAB’bin yerini almaz (Hâkimler 7:16–18).

Gidyon’un kendisini izlemelerini istemesi bu belirli görevin içinde anlaşılır. Adamlarına açıkça ne yapacağını, ne zaman birlikte hareket edeceklerini söyler; onlardan niyeti belirsiz bir kişisel bağlılık talep etmez. Bugün bir önder kendi girişimini Gidyon’un savaşıyla özdeşleştirip itiraz eden herkesi Tanrı’ya karşı çıkmakla suçlayamaz. Burada anlatıcının RAB’den geldiğini bildirdiği söz ile bizim kendi planlarımız hakkında yaptığımız yorum aynı yetkiyi taşımaz. Sağlıklı sorumluluk, insanı izlemeyi vicdanını ve muhakemesini teslim etmekle karıştırmaz.

Nöbetçi değişiminin ardından karanlıktaki borular çalar, testiler kırılır ve ışıklar görünür. Bölüğün yerini korumasıyla ordugahın dağılması yan yana anlatılır. İsrailliler ellerinde ışık ve boru tutarken Midyanlılar kılıçlarını birbirlerine çevirir. Zaferin belirleyici cümlesinin öznesi Gidyon değildir: RAB düşmanları birbirlerine saldırtır. Şaşkınlık ve panik anlatının içindedir; fakat yazar kurtuluşu yalnız ustaca hazırlanmış bir şaşırtmacayla açıklamaz (Hâkimler 7:19–22).

Bu sahneyi yeniden kurup hangi sesin kaç kişilik ordu izlenimi verdiğini kesin sayılarla hesaplamak gereksizdir. Metin bize gecenin bütün duyusal ayrıntılarını, askerlerin zihinlerinden geçenleri veya saldırının dakika dakika çizelgesini vermez. Verdiği bilgi, tehdidin kendi içinde parçalandığı ve İsrail’in bununla kurtulduğudur. Planın başarısı anlatılırken kurtuluşun sahibinin kaybolmaması özellikle önemlidir; zaten başlangıçta engellenmek istenen, insanın aynı sonucu kendi adına yazmasıydı.

Savaş narasında RAB’bin adıyla birlikte Gidyon’un adı da duyulur. Bu bölüm sözün kendisi hakkında ayrıca bir mahkûmiyet bildirmez; dolayısıyla yalnız bu ifadeden Gidyon’un kendisini Tanrı’ya eşitlediği sonucu çıkarılamaz. Yine de okuyucu insan önderin rolünü bölümün ilk cümleleriyle tartmak zorundadır. Gidyon gerçek bir rol üstlenmiştir, ama kurtarıcı gücün kaynağı olmamıştır. Bir insanı takdir etmekle Tanrı’ya ait güveni o insanın çevresinde toplamak aynı şey değildir.

Kaçış başladıktan sonra Naftali, Aşer ve Manaşşe’den insanlar çağrılır; Efrayimliler de ırmağın geçitlerini tutar. Böylece bütün harekâtın yalnız üç yüz kişinin işi olduğu düşüncesi metnin sonuna uymaz. Başlangıçtaki özel görev küçük bir gruba verilmiştir; ardından daha geniş bir katılım vardır. Üç yüz kişi, öteki İsrailliler’i gereksiz kılan kapalı bir kahramanlar topluluğu oluşturmaz (Hâkimler 7:23–24).

Bu genişleme, bir topluluk içindeki farklı görevleri düşünmek için de önemlidir. Bazıları ilk adımı atar, bazıları daha sonra belirli bir sorumluluk üstlenir; bütün hizmetler aynı anda ve aynı görünürlükte gerçekleşmez. Burada her ayrılan kişinin yeniden çağrıldığı söylenmediği gibi, sonradan gelenlerin imanının daha değersiz olduğu da söylenmez. Kurtuluş bütün halkı ilgilendirir. Kendi grubunun katkısını bütün hikâye sanmak, bölümün övünmeye karşı uyarısını başka bir kapıdan geri almaktır.

Kurtuluşun hedefini unutmamak için bakışı savaş alanından yağmalanan evlere de çevirmek gerekir. Bu insanlar uzun süredir ektiklerinin ellerinden alınmasını, yiyeceklerinin tükenmesini ve saklanmak zorunda kalmayı yaşamıştır. Midyan’ın dağılması yalnız bir askerî başarı kaydı değil, emeklerinin yeniden anlam kazanabilmesinin önüdür. Çocuklarının yarınını düşünürken yalnız korkuyu hesaplayan aileler için gerçek bir ferahlık söz konusudur. RAB’bin yüceliği ile halkın yaşamasına açılan alan birbirinden ayrı iki amaç gibi durmaz; kurtuluşun iyi oluşu hayatın bu somut ağırlığında görülür.

Son sahne rahat okunacak bir kutlama değildir. Midyanlı önderler Orev ve Zeev yakalanıp öldürülür; kesik başları Gidyon’a getirilir. Gerçek ölüm ve savaşın sertliği, umut veren bir ders çıkarmak uğruna silinemez. İsrail’in yağmacı baskıdan kurtuluşu anlatılmaktadır, fakat bu tarihsel savaş kiliseye kendisine karşı duran insanları fiziksel düşman sayma yetkisi vermez (Hâkimler 7:25).

Yeni Antlaşma’da insanın övünmesinin dışarıda bırakılması, çarmıha gerilmiş İsa Mesih’te çok daha derin bir biçimde karşımıza çıkar. Pavlus, Korintliler’in toplumsal gücünü ve soyluluğunu kurtuluşun temeli saymaz; Tanrı’nın değersiz görülenleri çağırdığını ve övünmenin Rab’be yönelmesi gerektiğini açıklar. Bağlantı, Gidyon’un bütün davranışlarını Mesih’in gölgesi yapmak değildir. Aynı Tanrı’nın insanın kendini kurtaran kahraman olma iddiasını yıkmasıdır (1. Korintliler 1:26–31).

Pavlus’un başka bir mektupta kullandığı toprak kap imgesi de gücün hizmetkârlardan değil Tanrı’dan geldiğini vurgular. Bu, Hâkimler’deki her testinin insan benliğinin gizli simgesi olduğu anlamına gelmez; iki metnin kendi bağlamı korunmalıdır. Özellikle “Tanrı seni kullanmak için parçalamalı” diyerek insanlara eziyeti meşrulaştırmak, metnin yapmadığı bir uygulamadır. Kırılganlık içindeki hizmet, insanın değersizleştirilmesi değil, taşıdığı Müjde’nin kendisinden daha büyük olduğunun bilinmesidir (2. Korintliler 4:5–10).

Bölümün ışıkları söndüğünde geriye yalnız şaşırtıcı bir savaş yöntemi kalmaz. Kurtulmuş halk, artık kendi gücü hakkında eskisi gibi konuşamaz; korkmuş önder, yardım kabul ettiği için hizmet dışı kalmadığını bilir. Tanrı’nın yüceliği ile insanın destek ihtiyacı aynı anlatıda yer bulur. Böbürlenme azalırken sorumluluk ortadan kalkmaz, korku görülürken itaat ertelenmez. RAB’be güvenmek, kendisini hikâyenin sahibi sanmadan o hikâyede verilen yeri almaktır.

Bununla birlikte, kurtuluşun Tanrı’dan geldiğini söylemek kurtarılanların sonraki her seçimini önceden onaylamak değildir. Bu bölümde verilen yardım, Gidyon’u veya halkı ahlaki değerlendirmenin dışına çıkarmaz. Bir insanın geçmişte gerçekten kullanılmış olması, bugün öğüdünü dinlememiz için önemli olabilir; fakat onun her sözünü yanılmaz kılmaz. Metnin kendine övünmeyi yasaklayan başlangıcı, zaferden sonra da ölçü olmaya devam eder. Tanrı’nın iyiliğine tanıklık eden bir geçmiş, insanın hesap vermeme ayrıcalığına dönüştürüldüğünde o iyiliğin anlamı çarpıtılmış olur.

Araştırma notu: Su içme hareketindeki ifade güçlüğü ve gece nöbetinin anlatımı için NET çevirisinin Hâkimler 7 notları karşılaştırıldı. Üç yüz kişinin askerî açıdan daha dikkatli olduğu önerisi kesin bilgiye çevrilmedi; temel açıklama bölümün kendi verdiği övünme gerekçesine dayandırıldı.

02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN

Yardımla ayağa kalktığımız bir dönemi sonradan yalnız kendi başarımız gibi anlatmaya nasıl başlarız? RAB’bin 7:2’deki gerekçesi böyle bir hikâyeyi nerede düzeltir?
Üç yüz kişinin seçilmesiyle ilgili metnin söylediği şeylerle bizim eklediğimiz üstün asker yorumunu ayırınca bölümün vurgusu nasıl değişiyor?
Gidyon’un Pura’yla gitmesini bir zayıflık mı, sunulan yardımı kabul etmek mi diye okuyorsunuz? Topluluğumuzda yardım isteyen önderlere nasıl davranıyoruz?
Gidyon’un tapınması ile plan yapması yan yana duruyor. Biz hangi durumlarda güveni hazırlıksızlıkla, hazırlığı da yalnız kendimize dayanmakla karıştırıyoruz?
Başlangıçta üç yüz, sonunda daha geniş bir katılım var. Kendi hizmet grubumuzu bütün işin sahibi gibi görmemek için bu ayrıntı bize ne düşündürüyor?

03 — HAYATA TAŞIYIN

Başarı hikâyenin eksik kişilerini hatırla

Yakın zamanda iyi sonuçlanan bir işi düşün ve anlatırken adını anmadığın katkıları fark et. Dua eden, yer açan, öğreten veya yükünü paylaşan birine somut olarak teşekkür et. Şükür kendi emeğini inkâr etmek değil, hikâyenin senden başlamadığını kabul etmektir.

Sayıları kimlik belgesine dönüştürme

Kalabalık olduğunda kendini üstün, az olduğunda başarısız hissettiğin alanı belirle. Tersinden, küçük kalmayı seçkinliğin kanıtı sayıp saymadığını da sor. Bir topluluğu değerlendirirken sayıdan önce sadakati, doğru öğretisini, sevgisini ve insanlara nasıl davrandığını düşün.

Yanında yürüyebilecek kişiye haber ver

Tek başına üstlenmekte zorlandığın bir sorumluluğu güvenilir birine açıkça anlat. Ondan her şeyi çözmesini değil, yapacağın konuşmada veya atacağın adımda yanında olmasını iste. Gidyon’un Pura’ya ihtiyaç duyması, önderliğin yalnızlık gösterisi olmadığını hatırlatır.

Eksilmeye hazır bir açıklama yapıştırma

Bir kayıp yaşadıysan onu hemen yaklaşan büyük başarının işareti diye yorumlamak zorunda değilsin. Üzüntünü dile getir, gerekli desteği ara ve bilmediğin sebebi biliyormuş gibi konuşma. Tanrı’ya güven, her kaybın nedenini çözmüş olmayı gerektirmez.

Duanın ardından planını dürüstçe yap

Önündeki işin gerçek ihtiyaçlarını yaz: bilgi, araç, zaman ve başkalarının katkısı. Eksikleri iman sözüyle örtmek yerine tamamlamak için sorumluluk al. Hazırlığının sonucu garanti etmediğini bilerek çalış; tedbir ile Tanrı’ya bağımlılığı birbirine rakip yapma.

İlk grupta olmayanlara yer aç

Başlattığın bir hizmete daha sonra katılan birinin katkısını küçümseme. Ona yalnız verilen işi yapan kişi olarak değil, ortak sorumluluk taşıyan kardeş olarak alan aç. Bir işin başlangıcında bulunmak, o işi kalıcı biçimde sahiplenme hakkı vermez.

Kırılganlığı incitmenin bahanesi yapma

Kendi yorgunluğunu ya da başkasının acısını, ruhsal yarar adına sürdürülmesi gereken bir araç gibi görme. Dinlenme, güvenlik ve dürüstçe yardım isteme ihtiyacını ciddiye al. Tanrı’nın gücünün insandan büyük olması, insanı hoyratça kullanmayı haklı çıkarmaz.