Mezmurlar 80 — Yüzünü Parlat, Bizi Kurtar: Yıkılmış Asmadan Yeniden Dirilişe

Mezmurlar 80. Bölümü Kutsal Kitap'tan Okuyun

GİRİŞ

Mezmurlar 80, tekrar eden bir dua cümlesi etrafında kuruludur: “Yüzünü parlat, bizi kurtar.” Bu nakarat bölüm boyunca üç kez geri gelir ve şiirin bütün hareketini bir arada tutar. Yazar Tanrı’ya “İsrail’in Çobanı” diye seslenir; Yusuf, Efrayim, Benyamin ve Manaşşe adları özellikle kuzey kabilelerini hatırlatır. Bu nedenle mezmur çoğu yorumcuda Kuzey Krallığı’nın ağır bir krizini, özellikle Asur baskısını ve MÖ 722’de Samiriye’nin düşüşünü düşündürür. Yine de metin olayı ve tarihi açıkça söylemediği için, bu tarihsel çerçeveyi güçlü olasılık olarak tutmak en güvenli yoldur. Şiirin ana imgelerinden biri asmadır. Tanrı Mısır’dan bir asma getirir, önünü açar, onu diker ve asma ülkeyi doldurur; sonra çitleri yıkılır, yoldan geçenler meyvesini koparır ve yaban hayvanları onu tahrip eder.

Böylece İsrail’in seçilmesi ve yerleşmesi, Tanrı’nın diktiği ama daha sonra yargı altında kalan bir bağ biçiminde anlatılır. Bu imge geçmiş bereketin otomatik dokunulmazlık anlamına gelmediğini gösterir. Tanrı’nın bir zamanlar dikmiş olması, halkın antlaşma sadakatinden bağımsız biçimde her şeyi olduğu gibi sürdürme garantisi değildir. Son bölümde dua bir temsilci figürüne yönelir: “Sağındaki adamı, kendin için güçlendirdiğin insanoğlunu koru.” Bu dil, İsrail topluluğunu kişileştiren bir temsilciyi ya da Davutî kralı düşündürebilir; İbranice ben-adam ifadesini tek başına teknik Mesih unvanı saymak doğru değildir. Hristiyan kanonik okumada sağ el, kral ve İnsanoğlu çizgileri İsa Mesih’te güçlü biçimde birleşir, fakat bu bağlantı metnin ilk anlamını silmeden kurulmalıdır. Mezmurun umudu sonuçta yalnız kurumun eski gücüne dönmesi değil, Tanrı’nın yüzünün yeniden halka dönmesi ve halkın da O’nun adını çağıracak biçimde canlandırılmasıdır.

01 — METNİ ANLAYIN

İsrail’in Çobanı: Yüzün Işığı Kaybolduğunda

Mezmunun açılışı, krizin ortasında Tanrı’nın kimliğine tutunur. Yazar RAB’bi “İsrail’in Çobanı” ve “Yusuf’u sürü gibi güden” Tanrı diye çağırır; bu dil Mezmurlar 23’teki bireysel çoban imgesini topluluk düzeyine taşır. Tanrı’nın keruvlar üzerinde taht kurması, antlaşma sandığı ve kutsal huzur geleneğini çağrıştırır. Çoban aynı zamanda Kral’dır; halk yalnız korunmaya değil yönlendirilmeye de muhtaçtır. Dua bu yüzden yalnız “sorunu çöz” değil, “gücünü göster ve bizi yeniden kendi huzuruna getir” çağrısıdır. Efrayim, Benyamin ve Manaşşe’nin birlikte anılması tarihsel olarak dikkat çekicidir.

Efrayim ve Manaşşe Yusuf’un oğullarıdır; Benyamin ise Çıkış sonrası ordu düzeninde onlarla aynı kamp grubunda yer alır. Bu üçlü, şiirin kuzey ağırlığını güçlendirir ve Asur çağındaki kriz ihtimalini anlaşılır kılar. Samiriye’nin MÖ 722’de düşüşü güçlü bir arka plan adayıdır; fakat mezmurun yazarı bu olayı açıkça adlandırmadığı için tarihi metnin kimlik kartına çevirmemek gerekir. Önemli olan, parçalanmış ve tehdit altındaki halkın eski Çobanına dönmesidir. “Yüzünü parlat” duası Sayılar 6’daki kâhinlik kutsamasıyla güçlü biçimde yankılanır: “RAB yüzünü aydınlatsın ve sana lütfetsin” (Say. 6:24–26).

Tanrı’nın yüzü burada fiziksel bir yüz değil, lütufkâr yakınlık ve onay imgesidir. Halk yalnız siyasî zafer istemiyor; Tanrı’nın ilişkisel huzurunun yeniden görünmesini istiyor. Bu ayrım önemlidir, çünkü kurum yeniden güçlenebilir ama Tanrı’yla ilişki düzelmemiş olabilir. Gerçek restorasyon, yalnız kaybedilen konumu geri almak değil Tanrı’nın yüzünün ışığında yeniden yaşamaktır. Mezmur gözyaşı ve dua deneyimini de saklamaz. Halk “gözyaşı ekmeği” yemiş, gözyaşını bol bol içmiş ve komşuların alay konusu olmuştur.

Bu dil, acıyı hızla “ders” ya da “bereket” cümlesine çevirmeyi reddeder. Topluluk uzun süre ağlayabilir ve yine de iman içinde dua ediyor olabilir. “Yüzünü parlat” nakaratının tekrar tekrar söylenmesi de aynı duayı yeniden etmenin imansızlık olmadığını gösterir; bazı krizler tek dua cümlesiyle bitmez. “Yusuf’u bir sürü gibi güden” ifadesi kuzey kabileleriyle güçlü bir ilişki kurar. Efrayim ve Manaşşe —Yusuf’un oğulları— Benyamin’le birlikte anılır. Bu isimler mezmurun kuzeydeki felaketle bağlantılı olabileceğini düşündürür.

Asur’un MÖ sekizinci yüzyıldaki yayılması ve Samiriye’nin MÖ 722’de düşüşü tarihsel arka plan için güçlü bir adaydır. Yine de dua yalnız tek bir tarihsel ana kapanmaz; ulusal yıkım ve dağılma yaşamış farklı dönemlerde yeniden dua edilebilmiştir. Şiir Tanrı’ya “İsrail’in Çobanı” diye seslenir. Yusuf’u sürü gibi güden, keruvlar arasında taht kuran Tanrı’dan yeniden harekete geçmesi istenir. Efrayim, Benyamin ve Manaşşe adlarının özellikle anılması, kuzey kabileleriyle güçlü bir bağ kurar. Bu nedenle birçok yorumcu mezmurun arka planında Asur’un Kuzey Krallığı’nı yıkıma uğrattığı MÖ sekizinci yüzyıl krizini görür.

MÖ 722’de Samiriye’nin düşüşü güçlü bir olasılıktır; ancak mezmur olayın adını vermediği için bunu kesin tarih diye yazmak doğru olmaz. Efrayim, Manaşşe ve Benyamin’in birlikte anılması da dikkat çekicidir. Efrayim ile Manaşşe Yusuf’un oğullarıdır; Benyamin ise Yusuf’un öz kardeşidir. Çölde bu üç kabile aynı yönde kamp kurmuştur. Daha sonraki krallık tarihinde Benyamin çoğunlukla Yahuda’yla birlikte anılsa da coğrafi ve soy bağı bakımından kuzeyle de güçlü bağları vardır.

Bu yüzden üç ismi tek bir modern siyasi harita gibi okumak yerine, Yusuf/Rahel ailesi eksenindeki tarihsel hafızayı görmek daha güvenlidir. Dördüncü ayet şaşırtıcı derecede cesurdur: “Ne zamana dek halkının duasına karşı öfkeli olacaksın?” Halk dua ediyor, fakat sanki duası bile Tanrı’nın öfkisiyle karşılaşıyor. Bu, iman hayatının rahatsız edici bir deneyimini dile getirir: İnsan dua eder ve yine de kapı açılmaz; hatta dua etmek, cevapsızlık hissini daha da keskinleştirebilir. Bazı dualar bir cümleyi tekrar tekrar söyler. Çünkü sorun tek seferde anlatılabilecek kadar küçük değildir.

Mezmurlar 80’de üç kez aynı yakarış geri gelir: Tanrı halkını eski hâline kavuştursun, yüzünü onların üzerine yeniden parlatıp onları kurtarsın. Aynı söz üç kez söylenir; fakat her dönüşünde acının ağırlığı biraz daha görünür olur. Bu nüans, MÖ 722 yorumunu da ölçülü tutar. Kuzey Krallığı’nın yıkımı güçlü bir arka plan adayıdır; fakat mezmur daha sonra Yahuda’da da kullanılabilir, yeniden düzenlenebilir veya daha geniş İsrail için dua hâline gelebilir. Bir mezmurun litürjik ömrü ilk yazıldığı krizden uzun olabilir.

Mısır’dan Getirilen Asma: Geçmiş Bereket Dokunulmazlık Değildir

Asma imgesi İsrail’in tarihini tek bir büyük resimde toplar. Tanrı asmayı Mısır’dan çıkarır, ulusların önünü açar, onu toprağa diker ve köklerinin ülkeye yayılmasını sağlar. Bu görüntü Çıkış, fetih ve yerleşim hafızasını bir tarım metaforunda birleştirir. Halkın varlığı kendi kendine büyümüş yabani bir bağ değildir; Tanrı’nın diktiği ve yer verdiği asmadır. Seçilmişlik bu nedenle sahiplenme hakkından önce lütuf ve emanet sorumluluğu taşır. Şiirin acı noktası, aynı asmanın çitlerinin yıkılmasıdır.

Bir zamanlar korunan bağ artık yolcuların, yaban domuzunun ve kır hayvanlarının saldırısına açıktır. Yazar geçmiş bereketi inkâr etmez, fakat geçmişteki bereketi bugünkü dokunulmazlığın garantisi de yapmaz. Tanrı’nın bir kurumu, topluluğu ya da önderliği geçmişte kullanmış olması, o yapının sonsuza dek hesap vermez olduğu anlamına gelmez. “Bir zamanlar Tanrı bizi bereketledi” cümlesi, bugünkü sadakatsizliği görmezden gelme yetkisi vermez. Asma dili Yeşaya 5’teki bağ ilahisiyle güçlü bir ortak söz dünyası taşır; orada da Tanrı’nın diktiği bağ kötü meyve yüzünden yargılanır. Yine de iki metni bire bir aynı alegoriye dönüştürmemek gerekir; Mezmurlar 80’in odağı yıkılmış bağın yeniden korunması için duadır.

Buradaki tarihsel arka plan, İsrail’in antlaşma içindeki yaşamının hem lütfa hem sorumluluğa bağlı olduğunu gösterir. Bu nedenle modern kilise ya da devlet kendi tarihini doğrudan İsrail’in antlaşma toprağıyla eşitleyemez. İmge bize önce Tanrı’nın armağanını sahiplenmeden, emanet olarak taşıma sorumluluğunu öğretir. “Göklerden bak, gör ve bu asmayla ilgilen” duası, yıkımı Tanrı’dan saklamaz. Yazar, Tanrı’nın bir zamanlar diktiği şeyin neden bu hâle geldiğini O’nun önüne getirir ve geçmiş eylemine dayanarak merhamet ister.

Bu dua nostalji değildir; “eski güzel günleri aynen geri ver” demekten daha derindir. Asıl istek, Tanrı’nın yeniden ilgilenmesi, koruması ve halkı kendisine döndürmesidir. Restorasyon geçmişin kopyası olmak zorunda değildir; Tanrı’nın bugünkü sadakatinin yeni biçimde görünmesi olabilir. Bu nedenle Mezmurlar 80, yıkım sonrası restorasyon için şaşırtıcı derecede dengeli bir dua verir. Acıyı inkâr etmez.

Tanrı’ya “neden?” diye sorar. Düşmanın verdiği zararı adlandırır. Geçmişte Tanrı’nın diktiği asmayı hatırlar. Bir temsilci/insanoğlu için güç ister. Ama bütün bunların merkezine tekrar tekrar tek şeyi koyar: “Yüzünü parlat.”

İlk bölümde halk gözyaşını ekmek gibi yer. İkinci bölümde görüntü büyür: İsrail Mısır’dan sökülüp getirilen, Tanrı’nın kendi eliyle toprağa diktiği büyük bir asmadır. Bir zamanlar kök salmış, dağları gölgelemiş, denizden Fırat’a kadar yayılmıştır. Şimdi ise duvarları yıkılmıştır; yoldan geçen koparır, orman domuzu parçalar, yabanıl hayvanlar yer. Bu, tekrarın neden mekanik olmadığını gösterir.

Aynı cümle her seferinde daha büyük bir bağlam taşır. İlkinde gözyaşı henüz anlatılmamıştır; ikincide halkın alayı ve Tanrı’nın öfkesi görünürdür; üçüncüsünde ise yıkılmış asma, sağdaki adam ve yaşam duası nakaratın içine yüklenmiştir. Aynı söz, daha derin bir dua hâline gelir. Bu noktada asma imgesini hemen kiliseye veya bireysel Hristiyan yaşamına bire bir taşımamak gerekir. Mezmurun tarihsel asması İsrail’dir.

Yeşaya 5 gibi başka Eski Antlaşma metinleri de İsrail’i bağ/asmalık olarak kullanır ve halkın adaletsizliğini eleştirir. Metinler arasında ortak imge vardır; fakat her birinin kendi bağlamı korunmalıdır. Asma imgesinin Yeşaya 5’te de kullanılması karşılaştırmaya değer, fakat iki metin aynı şeyi aynı biçimde söylemez. Yeşaya 5’te bağ sahibi iyi meyve bekler fakat şiddet ve adaletsizlik bulur; yargının ahlaki nedeni açıkça öne çıkar. Mezmurlar 80 ise felaketin içinden “Neden duvarları yıktın?” diye ağıt eder ve belirli günah listesini vermeden restorasyon ister.

Sağındaki Adam ve Canlandırılan Halk: Temsilci Üzerinden Restorasyon

Mezmunun son hareketi, topluluğun umudunu “sağındaki adam” ve “kendin için güçlendirdiğin insanoğlu” diliyle ifade eder. İbranice ish yemin ve ben-adam ifadeleri, bağlam içinde önce Tanrı’nın desteklediği temsilciyi düşünmemizi gerektirir. Bu temsilci, kişileştirilmiş İsrail ya da Davutî kral olabilir; yorum tarihinde her iki yön de ciddi biçimde savunulmuştur. Metin tek başına “İnsanoğlu” ifadesini daha sonraki teknik Mesih unvanıyla özdeşleştirmeyi zorunlu kılmaz. Sağlam okuma, ilk tarihsel anlamı korurken Kutsal Kitap’ın daha sonraki kral ve Mesih çizgisine açık kalır. Kral yorumu özellikle Davutî temsil fikri açısından anlamlıdır.

Halkın restorasyonu, doğru temsilcinin Tanrı’nın sağ eliyle güçlendirilmesi üzerinden düşünülür; bu, kralın halk için sorumluluğunu vurgular. Fakat insan kral kurtarıcıya dönüşmez; güçlendiren ve koruyan yine Tanrı’dır. Hristiyan kanonik okumada bu çizgi, sağda oturan Mesih, Davut’un oğlu ve İnsanoğlu unvanlarıyla İsa Mesih’te olağanüstü biçimde birleşir. Yuhanna 10’daki iyi Çoban dili de mezmurun açılışındaki Çoban Tanrı’yla güçlü bir yankı kurar (Yu. 10:11). “Bizi yeniden canlandır, adını çağıralım” duası da dikkatle okunmalıdır.

Buradaki canlanma öncelikle çökmüş halkın yeniden Tanrı’ya yönelmesi, ibadetinin ve antlaşma sadakatinin yenilenmesi anlamındadır. Bu ifadeyi tek başına tam gelişmiş bedensel diriliş öğretisi yapmak doğru olmaz; yine de yaşam veren Tanrı teması daha geniş kanonik diriliş umuduyla uyumludur. Yenilenmenin amacı yalnız halkın güçlenmesi değil Tanrı’nın adını yeniden çağırmasıdır. Kurum büyüyüp ibadet ve sadakat yenilenmiyorsa mezmurun istediği restorasyon gerçekleşmiş sayılmaz. Nakaratın son kez dönmesi bütün bölümü özetler: “Yüzünü parlat, bizi kurtar.” Halk kendi asmasını, kralını ve geleceğini Tanrı’nın lütufkâr yüzünden bağımsız düşünemez. Kurtuluş yalnız düşmanı yenmek değil, Tanrı’nın ilişkisinin ve yönlendirmesinin yeniden merkez olmasıdır.

Bu nedenle Mezmurlar 80, geçmiş bereketi putlaştırmadan, yıkımı inkâr etmeden ve Mesih bağlantısını zorlamadan restorasyon için dua etmeyi öğretir. En büyük ihtiyaç, önce Tanrı’nın yüzünün halkına yeniden dönmesidir. Aynı şekilde ilk ayetteki “İsrail’in Çobanı” imgesi de Yeni Antlaşma’da İsa Mesih’in “iyi çoban” oluşuyla yankılanır (Yu. 10:11). Yine de Mezmurlar 80’in “çobanı” öncelikle Tanrı’nın kendisidir. Hristiyan okuma, İsa’nın çobanlık iddiasını Tanrı’nın halkını güden ilahi kurtuluş çizgisi içinde görür; mezmurun her ayrıntısını zorla Mesih’e çevirmek gerekmez.

Hristiyan kanonik okumada bu ayet doğal olarak İsa Mesih’i düşündürebilir. Yeni Antlaşma İsa’yı Davut’un kral soyunun tamamlanması, Tanrı’nın sağında yüceltilen Mesih ve “İnsanoğlu” olarak tanıtır. Fakat bu sonraki kanonik ışık, mezmurun tarihsel anlamını silmemelidir. Sağlam ifade şudur: Mezmurun kral/temsilci insan umudu, Kutsal Kitap’ın bütünü içinde Mesih’te daha dolu bir karşılık bulur; fakat 80:17’yi tek başına doğrudan isim verilmiş Mesih kehaneti saymak metnin söylediğinden fazlasıdır. Şiirin sonuna doğru asma imgesi insana dönüşür. Dua, Tanrı’nın sağındaki “adam”ın, kendisi için güçlendirdiği “insanoğlu”nun üzerinde elinin olmasını ister.

Bu ifade Hristiyan kulağına hemen İsa Mesih’in “İnsanoğlu” unvanını çağrıştırabilir. Fakat sağlam yorum önce mezmurun kendi bağlamını dinler. “İnsanoğlu” İbranice’de sıradan insanı anlatabilir; burada İsrail topluluğunun kişileştirilmesi veya onu temsil eden kral için kullanılmış olması güçlü olasılıklardır. Mesih bağlantısı varsa, bu bağlantı metnin tarihsel anlamını atlayarak değil, Kutsal Kitap’ın sonraki kanonik gelişimi içinde kurulmalıdır. “Bize yaşam ver” duasıyla “adını analım” sözünün yan yana gelişi restorasyonun amacını belirler.

Yaşam yalnız hayatta kalmak değildir; yeniden ibadet eden, Tanrı’nın adını çağıran ve O’na bağlı yaşayan halk olmaktır. Bu nedenle mezmurun istediği diriliş, en azından kendi tarihsel bağlamında, topluluğun Tanrı’yla ilişkisinin yeniden canlanmasını içerir. “Bize yaşam ver” ifadesi burada mutlaka fiziksel ölümden diriliş öğretisinin tam teknik ifadesi değildir. Ulusal/toplumsal çöküşten yeniden canlanma, ruhsal yenilenme ve Tanrı’ya dönme alanlarını taşır. Bununla birlikte “yaşam verme” dili kanonik olarak Tanrı’nın ölümü aşan kudretine de açık bir umut yönü taşır.

Metnin o noktada söylediği kadarını söylemek, daha fazlasını zorlamamak gerekir. 15. ayette Tanrı’nın sağ elinin diktiği filizden ve kendisi için güçlendirdiği “oğul”dan söz edilir. İbranice ifade bitki imgesiyle insan/evlat imgesi arasında oynar. İsrail, Mısır’dan çıkarılan Tanrı’nın “oğlu” olarak başka yerlerde de anılır; Çıkış 4:22’de İsrail Tanrı’nın ilk oğlu diye adlandırılır (Çık. 4:22).

Bu ifade tek başına teknik Mesih unvanı değildir. Eski Antlaşma’da ben-adam birçok yerde yalnız insanın faniliğini veya insan oluşunu ifade eder. Mezmurlar 80 bağlamında iki ana yorum güçlüdür: Asmanın devamı olarak İsrail topluluğunun kişileştirilmesi veya halkı temsil eden kral. Bu okuma Mesih bağlantısını zayıflatmaz; tersine onu daha sağlam kılar. Mesih bağlantısı her İbranice kelimeye gizli kod yüklemekten değil, Kutsal Kitap’ın temsilci kral, sağ el ve insanoğlu temalarını nasıl geliştirdiğini izlemekten doğar.

02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN

Mezmurun üç kez tekrarladığı “Bizi eski hâlimize kavuştur; yüzünü parlat” duası, restorasyonu yalnız dış koşulların düzelmesi olarak görmemize nasıl itiraz ediyor? Hayatınızda “düzelmesini” istediğiniz şey ile Tanrı’ya yeniden yaklaşmanız gereken şey aynı mı?
Halk “gözyaşını ekmek gibi” yiyor. Uzun süren acıya karşı neden hızlı ruhsal çözümler üretme eğilimindeyiz? Birinin gözyaşını aceleyle susturmak yerine onunla birlikte kalmak nasıl görünür?
Tanrı’nın kendi diktiği asmanın duvarlarının yıkılması sizce neden bu kadar sarsıcı bir sorudur? Geçmişte Tanrı’nın kullandığı bir kurum veya dönemin bugün değişmiş olması imanınızı nasıl etkiler?
17. ayetteki “sağındaki adam / insanoğlu” ifadesini hemen tek bir yoruma kapatmak yerine İsrail, kral ve kanonik Mesih umudu arasındaki gelişimi izlemek bize Kutsal Kitap’ı yorumlama konusunda ne öğretiyor?
“Bize yaşam ver, adını analım” sözü kurtuluşun amacı hakkında ne söylüyor? Tanrı’dan istediğiniz yardım gerçekleşirse hayatınızda hangi somut sadakat değişikliğinin görülmesini beklersiniz?

03 — HAYATA TAŞIYIN

Tekrar Eden Duadan Utanma

Aynı duayı uzun zamandır ediyorsanız bunu otomatik olarak imansızlık saymayın. Mezmur aynı nakaratı üç kez söylüyor. Bazen tekrar, söz bulamamanın değil bir gerçeğe tekrar tekrar tutunmanın biçimidir.

Gözyaşını Hızlıca Çözmeye Çalışma

Kendi acınızı ya da başkasının yasını “artık geçmesi gerekiyordu” diye yargılamayın. Gözyaşı bazen uzun süre günlük hayatın parçası olabilir. Yardım gerekiyorsa isteyin; ama acının varlığını ruhsal başarısızlık sanmayın.

Geçmiş Bereketi Dokunulmazlık Belgesi Yapma

Tanrı’nın geçmişte kullandığı bir hizmet, yöntem veya kurum bugün hesap vermekten muaf değildir. “Eskiden çok bereket vardı” sözü, bugünkü yanlışları görmezden gelmenin gerekçesi olmasın.

Yıkımı Tanrı’ya Göster

Her şeyi açıklayamıyorsanız da dua edebilirsiniz. Mezmurun yaptığı gibi “Bak ve gör” deyin. Tanrı’ya veri vermiyorsunuz; acının gözden kaçmadığını bilmek istediğinizi dürüstçe söylüyorsunuz.

Mesih Bağlantısını Zorlamadan Kur

Kutsal Kitap okurken her “oğul”, “sağ el” veya “insanoğlu” kelimesini hemen doğrudan İsa Mesih diye etiketlemeyin. Önce kendi bağlamını görün, sonra Kutsal Kitap’ın bütünü içinde gelişen çizgiyi izleyin. Bu yöntem Mesih’i azaltmaz; bağlantıyı daha sağlam kılar.

Kurtuluş İsteğini Sadakatle Birleştir

Tanrı’dan bir kapı açmasını, ilişkiyi onarmasını veya krizi sona erdirmesini istediğinizde şu soruyu ekleyin: “Bu yardım beni sana nasıl daha sadık kılmalı?” Restorasyon yalnız rahatlama değil, yeniden yöneliştir.

Tanrı’nın Yüzünü Sonuçtan Daha Çok İste

Dua listenizde yalnız koşullar varsa bir cümle daha ekleyin: “Tanrım, yüzünün ışığını bana göster.” Çünkü Mezmurlar 80’in umudu yalnız eski düzenin geri gelmesi değil, Tanrı’nın lütufkâr varlığının yeniden merkez olmasıdır.

Çalışmalarım