Mısır’dan Çıkış 22 — Komşunun Hakkı, Yoksulun Feryadı

Bu Metin Nasıl Hazırlandı?

Bu çalışma, Türk edebiyatının edebi üslup zenginliğini yansıtan hibrit bir yapay zeka modeli desteğiyle taslaklandırılmış; teolojik doğruluk, bağlamsal derinlik ve editoryal içerik kontrolü Veritas Liberat ekibi tarafından gerçekleştirilerek gerekli düzeltmeler yapılmış ve yayına hazırlanmıştır. Veritas Liberat ekibi hataları ayıklar, teolojik kavramları doğrular, metnin ruhunu işler ve son sözü söyler. Ölçüyü de Veritas Liberat ekibi belirlemez: Ölçüyü Kutsal Kitap belirler. "Yapay zeka bizim için sadece zengin bir çırak, insan ise metne ruhunu veren ustadır."

Kutsal Kitap metni: Mısır’dan Çıkış 22. bölümü okuyun

GİRİŞ

Mısır’dan Çıkış 21’de hukuk insan bedenine, aileye, köleye, yaralanmaya ve ihmale kadar inmişti. Birinin gözü çıkarılırsa, saldırgan olduğu bilinen bir boğa kontrol edilmezse ya da açılan bir çukur kapatılmazsa, antlaşma yaşamı bununla ilgileniyordu (Çık. 21:18–36). Mısır’dan Çıkış 22 aynı hareketi sürdürür.

Bu kez odağın önemli bir kısmı mala ve maddi zarara kayar. Çalınan öküz nasıl geri ödenecek? Başkasının tarlasında otlayan hayvanın verdiği zararı kim karşılayacak? Birinin çıkardığı yangın komşunun ürününü yakarsa ne olacak? Emanet edilen eşya kaybolursa kimin doğru söylediği nasıl anlaşılacak? Ödünç alınan hayvan zarar görürse sorumluluk kime ait olacak? (Çık. 22:1–15).

Bunlar küçük meseleler gibi görünebilir. Ama bir toplulukta adalet çoğu zaman tam da böyle küçük görünen yerlerde bozulur. Hırsızın “Bir şey olmadı” demesi, ihmalkârın “İstemeden oldu” diye çekilmesi ya da güçlü olanın zararı zayıfın üstüne bırakması, gündelik hayatı güvensiz hâle getirir.

Bölüm ilerledikçe konu yalnız mala ilişkin olmaktan çıkar. Nişanlı olmayan bir genç kızın korunması, büyücülük, hayvanla cinsel ilişki, başka ilahlara kurban sunma, yabancıya baskı, dul ve öksüzün hakkı, yoksula verilen borç, rehin alınan aba, Tanrı’ya ve öndere karşı konuşma, ilk ürünler ve kutsal halkın yaşamı aynı bölüm içinde yan yana gelir (Çık. 22:16–31).

Bu çeşitlilik aslında tek bir soruya bağlanır: RAB’be ait bir halk güç, mal, beden, söz ve ibadet konusunda nasıl yaşar? Bölümün dağınık görünen hükümleri bu ortak ahlaki zeminde birleşir.

Bölümün en güçlü cümlelerinden biri yabancı, dul, öksüz ve yoksulla ilgili hükümler arasında duyulur. Tanrı, “Bana feryat ettiklerinde onları kesinlikle işitirim” der (Çık. 22:23). Mısır’da kölelerin feryadını işiten Tanrı şimdi kurtardığı halka aynı şeyi hatırlatır: Gücü az olanın çığlığı bana ulaşır.

Bu yüzden Mısır’dan Çıkış 22 yalnız mal koruma hukuku değildir. Güç sahibine sınır, zarar verene tazmin, savunmasıza koruma ve bütün topluluğa kutsallık çağrısıdır.

01 — METNİ ANLAYIN

Çalmak yalnız malı almak değildir; bozulan düzenin bedelini de ödemek gerekir — 22:1–6

Bölüm bir hırsızlık davasıyla başlar. Bir adam öküz ya da koyun çalar, sonra hayvanı boğazlar veya satarsa, bir öküze karşılık beş öküz, bir koyuna karşılık dört koyun ödeyecektir (Çık. 22:1). Çalınan hayvan hâlâ sağ olarak elindeyse iki kat ödeme öngörülür (Çık. 22:4).

Neden öküz için beş, koyun için dört ve canlı bulunan hayvan için iki kat? Metin gerekçeyi açıklamaz. Öküzün tarımsal üretimde daha yüksek ekonomik değer taşıması ve hayvanın kesilip satılmasının geri dönüşü zorlaştırması gibi makul açıklamalar yapılmıştır. Fakat bu ayrıntıları ayetin kesin gerekçesi gibi sunmak doğru olmaz.

Açık ilke şudur: Hırsızlıkta yalnız alınan mal geri dönmez; ek tazmin vardır. Suç, mağdurun kaybını ve toplumsal güvenin bozulmasını sonuçsuz bırakmaz.

Hırsız çaldığının karşılığını ödemek zorundadır. Ödeyecek hiçbir şeyi yoksa hırsızlığı nedeniyle köle olarak satılması öngörülür (Çık. 22:3). Bu hüküm modern ceza hukukuyla aynı değildir ve insan özgürlüğünün borca bağlanması çağdaş okuyucuyu rahatsız edebilir. Ancak metnin kendi ekonomik dünyasında suçun zararı mağdura bırakılmamakta, suçlu da ödeme sorumluluğundan kolayca kaçamamaktadır.

Hemen öncesinde gece eve giren hırsızın öldürülmesiyle gündüz gerçekleşen olay arasında ayrım yapılır (Çık. 22:2–3). Karanlıkta ev sahibinin tehdidin boyutunu bilememesi ve kendini savunması farklı değerlendirilirken, gün ışığında ölümcül güç kullanımı kan dökme sorumluluğu doğurur. Metin her mülkiyet ihlalini insan yaşamından daha değerli saymaz.

Bu ayrım günümüzdeki bütün meşru müdafaa hukukunu tek başına çözmez. Fakat önemli bir sınır koyar: Malınızı koruma hakkınız, her durumda insanı öldürme hakkı değildir.

Beşinci ve altıncı ayetler kasıtlı hırsızlıktan ihmale geçer. Birinin hayvanları başkasının tarlasına girip ürünleri yerse, zarar kendi tarlasının ya da bağının en iyi ürünleriyle karşılanacaktır (Çık. 22:5). Yangın dikenlere sıçrayıp demetleri veya tarlayı yakarsa, yangını çıkaran kişi zararı ödeyecektir (Çık. 22:6).

Burada “Kasıt yoktu” sözü sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Başkasının malına özen gösterme yükümlülüğü vardır.

Yirmi birinci bölümde açık çukuru kapatmamak ve saldırgan boğayı kontrol etmemek sorumluluk doğuruyordu. Yirmi ikinci bölümde hayvanı başkasının tarlasından uzak tutmamak veya ateşi kontrol edememek aynı çizgiyi sürdürür. Antlaşma adaleti yalnız kötülük yapmamayı değil, öngörülebilir zararı önlemeyi de ister.

Emanet, ödünç ve kayıp: güven ilişkisi hukuk dışında bırakılmıyor — 22:7–15

Bir kişi komşusuna para veya eşya emanet eder ve bunlar evden çalınırsa, hırsız bulunursa iki kat ödeyecektir (Çık. 22:7). Hırsız bulunmazsa ev sahibi, komşusunun malına el uzatıp uzatmadığının belirlenmesi için yargı önüne çıkarılır (Çık. 22:8).

8–9. ayetlerde Türkçe çevirinin “yargıç” diye verdiği yerde İbranice elohim sözcüğü bulunur. Aynı sözcük “Tanrı” anlamına da gelir. Burada Tanrı’nın yetkisi altında hükmeden yargıçlar anlamının güçlü olduğu düşünülür; bazı çeviri ve yorum gelenekleri ifadeyi “Tanrı huzurunda” şeklinde verir. Her iki durumda da anlaşmazlık kişisel öçle değil, ilahi adalet altında hukuk yoluyla çözülmelidir.

Öküz, eşek, koyun, giysi veya başka kayıp eşya konusunda iki taraf “Bu benimdir” diye iddia ederse mesele yargı önüne götürülür; suçlu bulunan kişi iki kat ödeme yapacaktır (Çık. 22:9). Toplulukta güven önemlidir, ama güvenin bozulduğu yerde yargılama mekanizması da gerekir.

Sonraki örnek emanet edilen hayvanlarla ilgilidir. Hayvan ölür, sakatlanır veya kimse görmeden götürülürse, komşusunun malına el uzatmadığına ilişkin RAB’bin huzurunda ant içilir ve mal sahibi bunu kabul eder (Çık. 22:10–11). Ant, delilin bulunmadığı bir dünyada ağır bir hukuk aracı işlevi görür; Tanrı’nın adıyla yalan söylemek basit bir söz oyunu değildir.

Hayvan gerçekten çalınmışsa emanet alan kişi karşılığını öder; yırtıcı hayvan tarafından parçalanmışsa parçalanmış hayvan kanıt olarak getirilebilir ve ödeme gerekmez (Çık. 22:12–13). Yaratılış 31’de Yakup’un Lavan’a, yırtıcıların parçaladığı hayvanları bile kendisinin karşıladığını söylemesi bu tür çobanlık sorumluluklarının ne kadar ciddi olduğunu gösterir (Yar. 31:38–39).

Ödünç alınan hayvan sahibinin yanında olmadığı sırada yaralanır veya ölürse karşılığı ödenir; sahibi yanındaysa farklı hüküm uygulanır. Hayvan kiralanmışsa zarar, kira bedeli düzeni içinde değerlendirilir (Çık. 22:14–15).

Bu hükümler bize antik ekonomide mülkiyetin ne kadar ilişkisel olduğunu gösterir. İnsanlar komşularından hayvan ödünç alır, birbirlerine mal emanet eder, ortak risk taşır. Hukuk yalnız “Bu benim malım” demek için değil, “Başkasının bana emanet ettiği şeyden ne kadar sorumluyum?” sorusunu da cevaplamak için vardır.

Günümüzde aynı ilke farklı nesnelerde yaşar. Ödünç alınan araç, emanet edilen para, ortak kullanılan ekipman veya başkasının verisi… Sahip olmadığınız şeyin size geçici olarak verilmesi sorumluluğu azaltmaz; artırır.

Cinsel davranış, büyücülük ve başka ilahlara kurban: antlaşma bedeni ve ibadeti birbirinden ayırmıyor — 22:16–20

On altıncı ayet, nişanlı olmayan bir kızın bir erkek tarafından aldatılıp onunla yatması durumunu ele alır. Erkek başlık parasını ödemeli ve onunla evlenmelidir; baba evliliği reddederse erkek yine normal başlık parasını ödemek zorundadır (Çık. 22:16–17).

Bu hükmü “Bir erkek bir kadına cinsel saldırıda bulunursa kadın zorla saldırganıyla evlendirilir” diye okumak doğru değildir. Bu pasajın fiili, nişanlı olmayan bir genç kızı baştan çıkarma/aldatma bağlamındadır; Yasa’nın Tekrarı 22’de zor kullanma ve başka cinsel durumlar ayrı yasalarla ele alınır (Yas. 22:23–29). Yine de antik toplumun kadın cinselliğini aile ve başlık parası düzeni içinde ele alması modern okuyucu için yabancı ve ataerkildir.

Yasanın yönü, erkeğin kadının geleceğini etkileyip sonra sorumluluktan kaçamamasıdır. Cinsel ilişki “İki kişinin özel meselesi, gerisi beni ilgilendirmez” diye bırakılmaz. Ekonomik ve toplumsal sonuçları vardır. Üstelik baba evliliği reddedebilir; erkek “İlişki oldu, artık kadın bana aittir” diyemez.

Sonraki üç hüküm çok serttir. “Büyücü kadını yaşatmayacaksınız”; hayvanla cinsel ilişki kuran öldürülecek; RAB’den başka bir ilaha kurban kesen ölüm cezasına çarptırılacaktır (Çık. 22:18–20).

“Büyücü kadın” için kullanılan İbranice sözcük büyücülük, sihirsel uygulamalar ve gizli güçlerle ilişki kurma alanındadır. Neden dişil biçimde verildiği açık değildir; eski İsrail’de büyücülüğün yalnız kadınlara özgü olduğu sonucu çıkarılamaz. Yasa’nın Tekrarı büyücülük, falcılık, ruh çağırma ve benzeri uygulamaları daha geniş biçimde yasaklar (Yas. 18:9–14).

Bu hükümler Sina antlaşması altındaki İsrail’in sivil-dinsel hukukuna aittir. Kilise bugün büyücülük yapanlara, cinsel günah işleyenlere veya putperestlere ölüm cezası uygulamakla görevlendirilmemiştir. Yeni Antlaşma kilisenin disiplinini öğreti, tövbe, topluluk sınırları ve gerektiğinde üyelikten çıkarma biçiminde ele alır; kılıç yetkisini kiliseye vermez (1Ko. 5:9–13).

Bu, söz konusu günahların önemsizleştiği anlamına gelmez. Metnin sertliği, İsrail’in antlaşma sadakatinde ibadet ile bedenin birbirinden kopmadığını gösterir. RAB’be ait halk başka ilahlara kurban sunamaz ve yaratılış düzenini kasıtlı biçimde ihlal eden cinsel uygulamaları sıradanlaştıramaz.

“Siz de Mısır’da yabancıydınız” — kurtuluş hafızası savunmasızı koruma görevine dönüşüyor — 22:21–27

Bölümün yönü birden değişir ve Tanrı toplumun en kolay ezilebilecek kişilerine döner: yabancı, dul, öksüz ve yoksul. Mal hukukundan sosyal merhamete geçilirken aynı adalet düşüncesi devam eder.

“Yabancıya haksızlık ve baskı yapmayacaksınız. Çünkü siz de Mısır’da yabancıydınız” denir (Çık. 22:21). İsrail kendi geçmişini ahlaki hafıza olarak taşımak zorundadır. Mısır’da savunmasız yabancı bir nüfus olarak yaşadılar; şimdi güç sahibi olduklarında aynı şeyi başkasına yapmayacaklardır.

İbranice ger sözcüğü, kendi kabilesel toprağının ve geniş aile korumasının dışında yaşayan yerleşik yabancıyı anlatır. Modern “turist”, “mülteci”, “göçmen işçi” veya “vatandaş olmayan” kategorilerinden herhangi biriyle bire bir aynı değildir. Fakat ortak nokta açıktır: Toplumsal koruma ağı zayıf olan yabancı daha kolay sömürülebilir.

Tanrı ardından dul ve öksüzün hakkının yenmemesini söyler (Çık. 22:22). Eski ataerkil toplumda kocası olmayan kadın ve babası olmayan çocuk ekonomik, hukuki ve sosyal korumadan kolayca mahrum kalabilirdi. Tanrı tam da bu kırılganlığa dikkat çeker.

Eğer hakları yenir ve onlar Tanrı’ya feryat ederse, RAB onları kesinlikle işiteceğini söyler (Çık. 22:23). Bu ifade Çıkış hikâyesinin başını yankılar. İsrail Mısır’da kölelik altında feryat etmiş, Tanrı seslerini işitmişti (Çık. 2:23–25). Şimdi kurtarılmış İsrail, başkasının feryadını üreten Mısır’a dönüşmemelidir.

Yargı dili serttir: Tanrı’nın öfkesi alevlenecek, zulmeden erkekler kılıçtan geçirilecek, onların kadınları dul ve çocukları öksüz kalacaktır (Çık. 22:24). Zulmeden, başkasına yaşattığı savunmasızlığın içine düşecektir. Bu tersine dönüş, adaletin şiirsel sertliğini taşır.

Sonra yoksula verilen borç ele alınır. “Halkıma, aranızda yaşayan bir yoksula ödünç para verirseniz, ona tefeci gibi davranmayacaksınız. Üzerine faiz eklemeyeceksiniz” denir (Çık. 22:25). Buradaki bağlam ticari yatırım sermayesi değil, yoksulluğun doğurduğu ihtiyaç borcudur.

Levililer 25 ve Yasa’nın Tekrarı da yoksul kardeşin sıkıntısından kazanç sağlamamayı öğretecektir (Lev. 25:35–37; Yas. 15:7–11). Bu metinleri bütün modern bankacılık ve yatırım sistemlerinin tek cümlelik değerlendirmesine çevirmek doğru değildir. Açık hedef, yoksulun çaresizliğinden gelir elde etmemektir.

Komşunun abası rehin alınmışsa gün batmadan geri verilmelidir; çünkü kişinin tek örtüsü bu olabilir (Çık. 22:26–27). Borç verenin hukuki hakkı vardır, fakat o hak yoksulun gece soğukta kalmasına kadar kullanılamaz.

Son cümle her şeyi açıklar: “Bana feryat ederse işiteceğim, çünkü ben iyilikseverim” (Çık. 22:27). Tanrı’nın karakteri sosyal hukukun temelidir. İsrail merhametli davranmalıdır, çünkü antlaşmanın Tanrısı merhametlidir.

Tanrı’ya saygı, ilk ürünler ve kutsal halk: bölüm yeniden ibadete dönüyor — 22:28–31

Yirmi sekizinci ayet “Tanrı’ya sövmeyeceksiniz. Halkınızın önderine lanet etmeyeceksiniz” der (Çık. 22:28). İbranice metindeki ilk sözcük yine elohim olduğu için “Tanrı” ile “yargıçlar/yöneticiler” arasında çeviri tartışması bulunur; Türkçe çeviri burada “Tanrı”yı kullanır ve Veritas metninde görünür ifade olarak bunu korumak gerekir.

Bu buyruk yöneticilerin eleştirilemez olduğu anlamına gelmez. Musa Firavun’un karşısında durmuş, peygamberler daha sonra kralları açıkça eleştirmiştir. Yasak, haklı eleştiri ile hakaret ve lanetleme arasındaki farkı hatırlatır.

Pavlus Elçilerin İşleri 23’te başkâhine yönelik sert sözünden sonra bu ayeti alıntılar: “Halkının önderine sövmeyeceksin” (Elç. 23:1–5). İlginç olan, Pavlus haksız davranışı doğru saymaz; yine de kendi sözünün sınırını Kutsal Yazı’yla karşılaştırır.

Ardından ürün ve şıranın sunulmasında gecikilmemesi, ilk doğan oğulların ve hayvanların RAB’be verilmesi buyurulur (Çık. 22:29–30). İlk doğan oğulların “verilmesi”nin insan kurbanı anlamına gelmediğini önceki bölüm açıkça göstermişti; oğullar fidyeyle geri alınacaktır (Çık. 13:11–15).

İlk ürün ve ilk doğan, “Önce kendimi güvenceye alayım, kalırsa Tanrı’ya veririm” mantığını tersine çevirir. İsrail ürünün kaynağının kendisi olmadığını sunuyla hatırlar.

Hayvan yavrusu yedi gün anasının yanında kalacak, sekizinci gün RAB’be verilecektir (Çık. 22:30). Bu ayrıntı hem ibadet düzenini hem hayvanın doğum sonrası doğal sürecini dikkate alan bir zaman sınırı getirir.

Bölüm “Benim kutsal halkım olacaksınız” sözüyle sona yaklaşır (Çık. 22:31). Sina’daki “kutsal ulus” çağrısı şimdi beslenme davranışına kadar iner (Çık. 19:6). Kırda parçalanmış hayvanın eti yenmeyecek, köpeklere bırakılacaktır.

Bunun tam gerekçesi ayette açıklanmaz. Yırtıcı tarafından parçalanmış hayvanın kanının uygun biçimde akıtılmamış olması, temizlik ve kutsallık düzeniyle ilişki güçlü görünür. Levililer daha sonra kan yememe ilkesini ayrıntılı biçimde açıklayacaktır (Lev. 17:10–16). Yine de Çıkış 22:31’in kendi cümlesi gerekçeyi yalnız “kutsal halk olacaksınız” sözüne bağlar.

Böylece bölüm hırsızlıkla başlayıp kutsallıkla biter. Komşunun öküzünü çalmamakla kırda parçalanmış eti yememek aynı antlaşma hayatının farklı yüzleridir.

Tanrı’nın kutsallığı yalnız tapınakta değil, cebimizde, sözümüzde, borcumuzda ve komşunun hakkına dokunduğumuz yerde görünür. Sina’daki kutsallık gündelik ekonomik ilişkilerde de ölçü olur.

02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN

Hırsızlık yasalarında yalnız çalınan malın geri verilmesi değil, ek tazmin de isteniyor (Çık. 22:1–4). Birine zarar verdiğinizde “Eski hâline getirdim, mesele bitti” demenin yetmediği hangi durumlar olabilir?
Yangın, başkasının tarlasında otlayan hayvan ve saldırgan boğa yasaları birlikte düşünüldüğünde Kutsal Kitap yalnız kasıtlı kötülüğü değil, ihmali de ciddiye alıyor (Çık. 22:5–6; 21:28–36). “Kötü niyetim yoktu” diyerek görmezden geldiğiniz bir sorumluluk var mı?
Tanrı yabancıya baskı yapılmamasını “Siz de Mısır’da yabancıydınız” sözüyle gerekçelendiriyor (Çık. 22:21). Geçmişte yaşadığınız bir kırılganlık, bugün aynı durumdaki insanlara yaklaşımınızı gerçekten daha merhametli yapıyor mu?
Yoksulun abasını rehin alma hakkı olsa bile gün batmadan geri vermek gerekiyor (Çık. 22:25–27). Haklı olduğunuz bir konuda, karşınızdakinin temel ihtiyacını korumak için hakkınızı sınırlamanız gereken durumlar olabilir mi?
Bölüm “Benim kutsal halkım olacaksınız” sözüyle günlük yemek düzenini bile kutsallıkla ilişkilendiriyor (Çık. 22:31). Kutsallığı yalnız ibadet ve cinsellik alanına sıkıştırmak, para, mal, borç ve komşuluk hayatındaki hangi günahları görünmez kılabilir?

03 — HAYATA TAŞIYIN

Zarar verdiğinizde yalnız özür değil, onarım düşünün

Mısır’dan Çıkış 22’nin ilk yarısında tekrar tekrar aynı şey olur: Zarar veren karşılığını öder. Çalınan mal, yakılan tarla veya kaybedilen emanet sonuçsuz bırakılmaz (Çık. 22:1–15).

Hristiyan tövbesini yalnız sözlü pişmanlığa indirmeyin. Mümkünse bozduğunuzu düzeltin. Çaldığınızı geri verin, maddi zararı karşılayın, başkasının emeğini izinsiz kullandıysanız hakkını teslim edin.

Luka 19’da Zakkay’ın tövbesi maddi onarım diliyle görünür; haksız aldığı şeyi fazlasıyla geri vermeye söz verir (Luk. 19:8–9). Lütuf insanı borcunu satın almaya değil, verdiği zararı ciddiye almaya götürür.

Emaneti sahip olduğunuz şey kadar ciddiye alın

Bir şey sizin değilse daha az özen göstermek kolaydır. Çıkış 22 tam tersini öğretir. Emanet edilen mal için hesap vardır (Çık. 22:7–15).

İşyerindeki araç, kilisenin parası, size teslim edilen özel bilgi veya bir arkadaşın eşyası sizin mülkünüz olmayabilir. Bu nedenle dikkatsiz davranma hakkınız yoktur.

Özellikle insanların size emanet ettiği sırları ve kırılgan bilgileri böyle düşünün. İnsan onuru da emanettir.

Yoksulun sıkıntısını kazanç fırsatına çevirmeyin

Tanrı yoksula verilen ihtiyaç borcunda faiz alınmamasını ister (Çık. 22:25). Metnin hedefi ekonomik üretimi finanse eden her yatırım modeli değil, çaresiz insanın zor durumundan kazanç sağlamaktır.

Birinin sıkışıklığını biliyorsanız pazarlık gücünüzü sonuna kadar kullanmak her zaman doğru değildir. Borç verirken, kira belirlerken, ücret konuşurken veya birinin acil ihtiyacından yararlanabilecek durumdayken “Ne kadar alabilirim?” sorusundan önce “Komşuma nasıl davranmalıyım?” diye sorun.

Tanrı’nın merhameti ekonomik davranıştan ayrı değildir. Yoksulun sıkışıklığını fırsata çevirmemek, antlaşma sadakatinin somut bir parçasıdır.

Yabancıya davranışınızı geçmiş hafızanızla sınayın

İsrail’e verilen gerekçe çok kişiseldir: “Siz de Mısır’da yabancıydınız” (Çık. 22:21). Başkasının yabancılığı size kendi eski kırılganlığınızı hatırlatmalıdır.

Göçmen, mülteci veya ülkenizde hukuken farklı statüde yaşayan insanların bütün siyasi meselelerini tek bir ayetle çözemezsiniz. Ama bu ayet bir şeyi kesinlikle yasaklar: Güçsüzlüğünden yararlanıp yabancıya haksızlık etmek.

Kilise, siyasi görüşü ne olursa olsun, yabancıyı insanlığından çıkartan dili reddetmelidir. Adalet ve merhamet birlikte düşünülebilir.

Dulun, öksüzün ve yoksulun feryadını duymayan bir dindarlığa güvenmeyin

Tanrı onların feryadını işiteceğini iki kez söyler (Çık. 22:22–27). Yakup mektubu da temiz ve kusursuz dindarlığın öksüzlerle dulları sıkıntılarında gözetmeyi içerdiğini söyler (Yak. 1:27).

İbadetiniz güçlü, öğretiniz doğru olabilir. Ama topluluğunuzdaki savunmasız insanlar sistematik biçimde görülmüyorsa bir şey eksiktir.

Kilise bütçesinde, zamanında ve hizmet yapısında kırılgan insana gerçek yer açın. Yalnız yardım kampanyasında değil, uzun vadeli dostluk ve koruma ilişkilerinde de yanlarında olun.

Tanrı’nın adını ve kutsallığını gündelik hayatın dışında bırakmayın

Bölüm Tanrı’ya sövmemeyi, ilk ürünleri geciktirmemeyi ve kutsal halk olarak yaşamayı söyler (Çık. 22:28–31). Aynı bölüm hırsızlık, borç, tazminat ve rehinle de ilgilenir.

Bu bize önemli bir bütünlük öğretir. “Ruhsal hayatım iyi” deyip borcunuzu ödememek, başkasının hakkını yemek veya çalışanınızı sömürmek mümkün değildir. Tanrı’ya bağlılık ekonomik ve toplumsal davranışınızdan ayrı bir oda değildir.

İsa da en büyük buyrukları Tanrı’yı sevmek ve komşuyu sevmek olarak yan yana koyar (Mat. 22:37–40). Birini diğerine karşı kullanamazsınız.

Tanrı’nın halkı olmak, yalnız doğru Tanrı’ya tapmak değil, komşunun hakkını da o Tanrı’nın huzurunda korumaktır. İbadet ile adalet birbirinden ayrıldığında antlaşma yaşamının bütünlüğü bozulur.