Süleyman’ın Özdeyişleri 28 — Yasayı Duy, Günahını Gizleme, Yoksulu Gör

Bu Metin Nasıl Hazırlandı?

Bu çalışma, Türk edebiyatının edebi üslup zenginliğini yansıtan hibrit bir yapay zeka modeli desteğiyle taslaklandırılmış; teolojik doğruluk, bağlamsal derinlik ve editoryal içerik kontrolü Veritas Liberat ekibi tarafından gerçekleştirilerek gerekli düzeltmeler yapılmış ve yayına hazırlanmıştır. Veritas Liberat ekibi hataları ayıklar, teolojik kavramları doğrular, metnin ruhunu işler ve son sözü söyler. Ölçüyü de Veritas Liberat ekibi belirlemez: Ölçüyü Kutsal Kitap belirler. "Yapay zeka bizim için sadece zengin bir çırak, insan ise metne ruhunu veren ustadır."

Kutsal Kitap Türkçe Çevirisinden okuyun

GİRİŞ

Bazı bölümler insanın özel hayatına yaklaşır; bazıları ev, dostluk ve konuşma üzerinden bilgelik öğretir. Süleyman’ın Özdeyişleri 28 ise kapıyı daha geniş açıyor. Yasa, adalet, yönetici, yoksul, faiz, dua, cinayet, zenginlik, itiraf ve rüşvet aynı bölümde buluşuyor. Bilgelik artık yalnız “iyi karar ver” demiyor; hangi düzenin kimi ezdiğini, kimin sesini duymadığımızı ve günahımızı nasıl sakladığımızı da soruyor.

İlk ayet bile insanın iç dünyasıyla başlıyor: Kötü kişi kimse kovalamazken kaçar; doğru kişi aslan gibi güvenlidir. Sonra birden ülkenin yönetimine geçilir. Bir ülkedeki isyan ve düzensizlik yöneticileri çoğaltabilir; bilgili ve anlayışlı kişi ise düzenin sürmesine katkı sağlayabilir. Demek ki bireysel karakter ile kamusal hayat birbirinden kopuk değildir. İnsanların neyi sevdiği, neyi sakladığı ve neyi normalleştirdiği zamanla topluluğun yapısına da yansır.

Bölümün ortasında çok tanıdık bir cümle gelir: Günahlarını gizleyen başarılı olmaz; itiraf edip bırakan merhamet bulur. Bu söz, Özdeyişler 28’in bütününü anlamak için anahtar gibidir. Yasa dinlenmediğinde dua bile içi boşalabilir. Para hileyle büyütüldüğünde bir gün başka ellere geçebilir. Yoksul görülmediğinde insanın kendi kalbi körleşebilir. Bilgelik yalnız doğru görünmek değil, gerçeğin ışığında açılmaktır.

Bu yüzden bölümün sonunda “kendi yüreğine güvenen akılsızdır” denmesi şaşırtıcı değildir. Yürek önemsiz değildir; ama kendi kendisinin son mahkemesi de değildir. İnsan kendisini kandırabilir. Bilgelik, yüreği Tanrı’nın sözüne, doğru öğüde, gerçek adalete ve merhametin sınavına açar.

01 — METNİ ANLAYIN

Yasa, adalet ve güç: doğru yol yalnız kişisel bir tercih değildir

İlk on ayet doğru kişi ile kötü kişinin iç güveninden başlayıp ülke düzenine, yoksulun ezilmesine, yasayı dinlemeye ve adaleti anlamaya kadar ilerler. Birinci ayetin “kimse kovalamazken kaçmak” sözü her kaygılı insanı suçlu ilan etmez. Kaygı bozukluğu, travma veya gerçek tehdit nedeniyle korku yaşayan biri bu ayetle mahkûm edilmemelidir. Özdeyişin temel gözlemi, suçluluğun insanın içinde korku ve kaçış üretme eğilimidir; buna karşılık doğru yaşam, insanın her koşulda korkusuz olacağı değil, saklanacak bir hayat kurmama yönünde güven oluşturur.

İkinci ayet ülkenin isyanı ile yöneticilerin çoğalması arasında bağ kurar. Bu söz modern devlet sistemleri için tek cümlelik siyasal formül değildir. Bilgelik edebiyatı istikrarsızlığın yönetim krizleri üretebildiğini gözlemler. Buna karşılık anlayış ve bilgi, yalnız bireyin değil toplumun da devamlılığına hizmet eder. Yönetimde çok kişi olması kendiliğinden kötü değildir; sorun parçalanma, güvensizlik ve adalet kaybıdır.

Üçüncü ayet daha rahatsız edicidir: Yoksul olup yoksulu ezen kişi, ürünü bırakmayan sağanak yağmura benzetilir. Mağdur olmak insanı otomatik olarak merhametli yapmaz. Güç eline geçtiğinde daha önce yaşadığı haksızlığı başkasına tekrarlayabilir. Bu, yoksulu suçlamak için değil, acı çekmenin tek başına karakter üretmediğini görmek için önemlidir. Yaralarımız bizi daha merhametli de yapabilir, daha sert de. Bilgelik hangi yöne gittiğimizi sınar.

Dördüncü ve beşinci ayet yasayı bırakmakla kötüyü övmek arasında bağ kurar. Yasayı tutanlar kötülüğe karşı durur; kötüler adaleti anlamaz, RAB’bi arayanlar ise onu anlamaya başlar. Buradaki “yasa” yalnız kuru hukuk metni değildir. Tanrı’nın açıklanmış iradesi, insanın doğru ile yanlışı kendi çıkarına göre yeniden yazmasını engeller. İnsan kendi menfaatine göre adalet ürettiğinde güçlü olanın lehine eğilmeye başlar.

Adaleti anlamak da yalnız mahkeme bilgisi değildir. İnsan Tanrı’yı ararken, başkasının hakkını kendi hakkı kadar ciddiye almayı öğrenir. Bu yüzden ibadet ile adalet birbirinden kopamaz. Dokuzuncu ayet bunu çok sert söyler: Yasayı dinlemeyen kişinin duası bile iğrenç olabilir. Bu, günahlı insan dua edemez demek değildir. Eğer öyle olsaydı kimse dua edemezdi. Sorun, Tanrı’nın sözünü bilinçli biçimde reddederken aynı Tanrı’dan dinî performansla yardım beklemektir.

Altıncı ayet bölümün para temasını açar: Dürüst yaşayan yoksul, yolu eğri olan zenginden iyidir. Servet ahlaki karne değildir. Yoksulluk da otomatik erdem değildir; fakat para karakterin yerine geçemez. İnsan zenginliği başarı kanıtı, yoksulluğu da kişisel başarısızlık damgası olarak görmeye başladığında Özdeyişler’in terazisini tersine çevirir.

Sekizinci ayet ekonomik adaleti daha da somutlaştırır: Faiz ve aşırı kazançla servetini artıran kişi, sonunda onu yoksula merhamet eden biri için biriktiriyor olabilir. Antik İsrail yasasında özellikle yoksula verilen borçtan faiz alma ciddi biçimde sınırlandırılmıştı. Mısır’dan Çıkış 22:25 bu arka planı açıkça gösterir. Özdeyiş 28:8’in İbranicesinde “faiz ve artış” birlikte kullanılır ve özellikle yoksulun sıkışmışlığından kazanç sağlama eleştirilir.

Bu ayeti modern ekonomide her türlü faiz işlemini tek cümleyle aynı kategoriye koymak için kullanmak dikkat ister. Antik borç sistemi, günümüz bankacılığı ve ticari yatırım yapıları birebir aynı değildir. Fakat değişmeyen ahlaki soru şudur: Başkasının çaresizliğinden orantısız kazanç mı sağlıyorum? Borç, insanı ayağa kaldıran araç mı, yoksa onu daha derin bağımlılığa sokan düzen mi? Bilgelik yalnız işlemin yasal olup olmadığını değil, gücün nasıl kullanıldığını da sorar.

Onuncu ayet doğru kişiyi kötü yola saptıranın kendi çukuruna düşeceğini söyler. Başkasının ahlaki yönünü bozmak, yalnız kendi günahımızla sınırlı değildir; etkimiz de hesaba katılır. Yönetici, öğretmen, ebeveyn, arkadaş, içerik üreticisi… İnsan başkasının güvenini kullanarak onu yanlış yola çekebilir. Bilgelik, etki gücünü nimet kadar sorumluluk olarak da görür.

Günahı gizlemek, yüreği sertleştirmek: merhamete giden yol açıklıktan geçer

11–18. ayetler zenginliğin ürettiği kendine güven, doğru kişilerin görünürlüğü, günahın itirafı, yürek sertliği, kötü yönetici ve kan suçluluğu üzerinde yoğunlaşır. On birinci ayet zenginin kendi gözünde bilge olabileceğini, fakat anlayışlı bir yoksulun onun içini görebileceğini söyler. Para bilgi satın alabilir ama insanın kendi kör noktasını otomatik olarak gidermez.

Servet insanı yalnız rahatlatmaz; bazen çevresindeki geri bildirimi de değiştirir. İnsanlar güçlü kişiye gerçeği söylemekten çekinebilir. Çıkar ilişkileri eleştiriyi azaltabilir. Böylece kişi gerçekten daha bilge olmadığı hâlde daha az itiraz işitir ve bunu haklılık kanıtı sanır. Bu yüzden gücü arttıkça insanın kendisini dürüstçe sınayacak ilişkilere daha çok ihtiyacı vardır.

Bu durum kurumlarda daha da belirginleşebilir. Bir liderin çevresindekiler işini, statüsünü veya erişimini kaybetmekten korkuyorsa, odadaki sessizlik gerçeğin kanıtı değildir. İnsan “Kimse itiraz etmiyor, demek ki doğru yapıyorum” diyebilir; oysa sistem itirazı pahalı hâle getirmiş olabilir. Bilgelik güçlü kişinin kendiliğinden haklı olduğunu varsaymaz. Güvenilir itiraz kanalları, bağımsız denetim ve cezalandırılma korkusu olmadan konuşabilme imkânı ahlaki bir ihtiyaçtır. Özdeyişler’in “yoksul ama anlayışlı kişi zenginin içini görür” sözü, toplumsal statünün düşünsel üstünlük olmadığını hatırlatır.

On üçüncü ayet kitabın en açık tövbe cümlelerinden biridir: Günahını gizleyen gelişemez; itiraf edip bırakan merhamet bulur. 1. Yuhanna 1:9 Yeni Antlaşma’da aynı açıklık çizgisini Mesih’in bağışlayıcı sadakati içinde taşır. İtiraf, Tanrı’ya yeni bilgi vermek değildir. Gizlemeyi bırakmaktır. Günaha doğru adını vermek, mazereti kesmek ve yön değiştirmeye razı olmaktır.

Bu ayet “itiraf ettim, sonuçlar silindi” demez. Bağışlama gerçek olabilir ama güvenin yeniden kurulması zaman alabilir. Çalınan şey geri verilmeli, zarar onarılmalı, güvenlik sınırları korunmalı olabilir. Merhamet, tarihin bütün sonuçlarını yok eden sihirli silgi değildir. Fakat gizleme devam ettiği sürece gerçek onarım da başlayamaz.

İtirafın başka bir tehlikesi de yalnız duygusal rahatlama aracı hâline gelmesidir. İnsan suçunu söyler, hafifler, sonra aynı düzeni değiştirmeden sürdürürse itiraf bir tür vicdan boşaltımına dönüşebilir. Özdeyişin ikinci fiili önemlidir: yalnız itiraf etmek değil, bırakmak. Bu bırakma her zaman bir anda kusursuzlaşmak anlamına gelmez. Bağımlılık ya da köklü alışkanlıklarda tökezleme olabilir. Fakat yön değişmiştir; mazeret üretmek yerine yardım, sınır ve hesap verebilirlik aranır. Merhamet, günahı önemsizleştiren hoşgörü değil, insanı yeni bir yola çağıran lütuftur.

Dokuzuncu ayetteki dua uyarısı da aynı bütünlüğü ister. İnsan Tanrı’nın sözünü sürekli susturup yalnız sıkışınca dua ederse ilişkiyi araçsallaştırmaya başlar. Bu, Tanrı’nın günahkârın feryadını asla duymadığı anlamına gelmez; tam tersine tövbe duası Kutsal Kitap’ın merkezindedir. Sorun, “Seni dinlemeyeceğim ama sen beni dinlemek zorundasın” tavrıdır. Bilgelik, ibadet ile itaat arasında duvar kurmaz. Dua, Tanrı’yı kendi projemize ikna etme yolu değil, kendimizi O’nun gerçeğine açma yeridir.

On dördüncü ayette sürekli “korkan” kişinin mutlu olduğu, yüreğini katılaştıranın ise belaya düşeceği söylenir. Buradaki korku panik ve nevrotik kaygı değildir. RAB korkusuna yakın, ahlaki uyanıklık taşıyan bir ciddiyettir. “Ben asla böyle yapmam” diye kendini dokunulmaz saymamak, günahın çekiciliğini küçümsememek, düzeltmeye açık kalmak. Sert yürek ise uyarıya cevap vermeyi bırakır.

On beşinci ayet yoksul halkın üzerindeki kötü yöneticiyi kükreyen aslan ve saldıran ayıya benzetir. Gücün amacı korumak olması gerekirken, güç avcıya dönüşmüştür. Bu imge, kötü yönetimin soyut politika hatasından daha fazla olduğunu gösterir: İnsanların bedenini, ekmeğini ve güvenliğini etkiler. Özdeyişler kamusal adaleti ruhsal hayatın dışına bırakmaz.

On altıncı ayet anlayışsız yöneticiyi baskıyla ilişkilendirir; haksız kazançtan nefret edenin ömrünün uzayacağını söyler. Burada da uzun ömür mekanik garanti değildir. Genel bilgelik ilkesi, haksız kazancın yönetimi çürüttüğü; çıkarını sınırlayabilen liderin ise daha sağlıklı bir düzen kurduğudur. Güçlü kişinin kendisine “Ne kadar kazanabilirim?” değil “Neyi almaya hakkım yok?” diye de sorması gerekir.

On yedinci ayet kan suçluluğu hakkında zor ve karanlık bir sözdür. Bir insanın kanını dökmenin yüküyle ezilen kişinin çukura kadar kaçacağı, ona destek verilmemesi gerektiği söylenir. İbranice cümle kısa ve yoruma açıktır; “çukur”un tam olarak neyi ifade ettiği kesin değildir. Ayet, suçluyu linç etmek ya da tövbe kapısını kapatmak için kullanılamaz. Kutsal Kitap bağışlanmış katilleri de bilir. Güvenli nokta, ağır şiddet suçunun sonuçlarının hafife alınmaması ve suçluyu adaletten kaçırmanın merhamet sayılmamasıdır.

On sekizinci ayet bütünlük içinde yürüyenin kurtulacağını, eğri yollarda yürüyenin ise ansızın düşeceğini söyler. Bu dünyevi dokunulmazlık garantisi değildir. Doğru insanlar da acı çeker. Eyüp kitabı bunu bize unutturmaz. Fakat bütünlük insanı kendi kurduğu gizli tuzakların birçoğundan korur; iki hayat yaşamak ise bir noktada insanı kendi çelişkisine yakalatır.

Para, pohpohlama ve yoksulun yüzü: yüreğin güven merkezi nerede?

19–28. ayetler çalışkanlık, zengin olma hızı, tarafgirlik, cimrilik, düzeltme, aile hakkı, açgözlülük, kendi yüreğine güvenme ve yoksula verme temalarını yoğunlaştırır. Toprağını işleyen doyacak, boş hayallerin peşinden koşan yoksulluğa yaklaşacaktır. Bu söz girişimciliği küçümsemez; çalışmayı gerçek üretimden koparan kolay kazanç hayaline karşıdır.

Yirminci ayet sadık insanın bereket göreceğini, çabucak zengin olmak isteyenin cezasız kalmayacağını söyler. Hız burada önemli bir işarettir. Para kazanmak kötü değildir; zenginlik de başlı başına günah değildir. Fakat “hemen” zengin olma arzusu insanı normalde kabul etmeyeceği risk, aldatma ve sömürüye açık hâle getirebilir. Yirmi ikinci ayet cimri gözlü kişinin zenginliğe koşarken yoksulluğun geleceğini fark etmediğini söyler.

Yirmi birinci ayet taraf tutmanın iyi olmadığını, bir lokma ekmek için bile insanın yanlış yapabileceğini söyler. Büyük rüşvetler kadar küçük avantajlar da karakteri sınar. İnsan kendisini “Ben asla satılmam” diye düşünebilir; ama bazen satılan şey para değil, kabul görmek, küçük bir kolaylık, bir ilişkiyi kaybetmeme korkusu ya da grupta kalma arzusudur.

Yirmi üçüncü ayet yüzleştirici bir dostluk ilkesi getirir: Birini düzelten kişi sonunda, diliyle pohpohlayandan daha çok iyilik görebilir. İbranice “sonradan/sonunda” ifadesinde metinsel nüans olsa da genel karşıtlık açıktır: Düzeltme ilk anda tatsız, pohpohlama ilk anda hoş olabilir; zaman gerçek değerlerini açığa çıkarır. Bilgelik kısa vadeli beğeni yerine uzun vadeli iyiliği seçer.

Yirmi dördüncü ayet anne babasını soyup bunu suç saymayan kişiyi yıkıcı insanla yan yana getirir. Aile yakınlığı başkasının hakkını ortadan kaldırmaz. “Nasıl olsa aile” diyerek izinsiz para almak, malı kullanmak ya da yaşlı ebeveynin imkânlarını kendi hakkı saymak bilgelik değildir. Sevgi sahiplik hakkı vermez.

Yirmi beşinci ayet açgözlü insanın kavga çıkardığını, RAB’be güvenenin ise doyurulacağını söyler. Açgözlülük yalnız çok para istemek değildir; sürekli kendi payını büyütmeye çalışma ilişkileri de çatışmaya sürükler. RAB’be güven ise pasif bekleyiş değildir. İnsan çalışır, planlar, ama güvenliğini başkasının payını ele geçirmekten üretmez.

Yirmi altıncı ayet bölümün kalbine yeniden döner: Kendi yüreğine güvenen akılsızdır; bilgelikle yürüyen kurtulur. Bu söz insanın duygularını küçümsemez. Duygular bilgi taşır. Vicdan önemlidir. Arzular bize iç dünyamız hakkında bir şey söyler. Ama yürek kendi kendisinin nihai ölçüsü olamaz. İnsan arzularını haklılaştırabilir, korkusunu “Tanrı’nın yönlendirmesi” sanabilir, hırsını “vizyon” diye adlandırabilir.

Bilgelik bu yüzden yüreği dış ölçülere açar: Kutsal Kitap ne diyor? Güvenilir insanlar ne görüyor? Kararım güçsüzü nasıl etkiliyor? Para ve statü işin içinden çıkarılsa yine aynı şeyi doğru bulur muydum? Kendi yüreğine güvenmemek, kendinden nefret etmek değildir; insanın yanılabilir olduğunu kabul etmektir.

Yirmi yedinci ayet yoksula vereni eksiklik korkusundan özgürleştirir; yoksula gözünü kapatanın ise çok lanetle karşılaşacağını söyler. Bu, her veren kişinin mutlaka maddi olarak daha çok kazanacağı garantisi değildir. Ana yön, yoksulun yüzünü görmezden gelmenin Tanrı’nın dünyasında ahlaki olarak tarafsız olmamasıdır. Cömertlik yalnız parayı azaltan işlem değil, kalbin güven merkezini açığa çıkaran eylemdir.

“Gözünü kapatmak” ifadesi özellikle güçlüdür. İnsan her ihtiyacı çözemeyebilir ama görmemeyi seçebilir. Yoksulluğu yalnız istatistik, uzaktaki problem ya da “kendi hatalarının sonucu” diye düşünmek, gerçek insan yüzünü kaybettirebilir. Bilgelik önce görmeyi ister. Görmek de hemen bütün sorumluluğu tek başına üstlenmek değildir; ihtiyacı doğru anlamak, kişinin onurunu korumak ve gerçekten yardımcı olabilecek yolu aramaktır. Bazen para vermek, bazen iş imkânı, bazen borç danışmanlığı, bazen de sömürücü bir düzeni değiştirmek gerekir.

Kendi yüreğine güvenmeme sözü de duygusuzlaşmak değildir. İnsan korkusunu, sevincini ve arzusunu dinlemelidir; fakat bunlara “yanılamaz hüküm” yetkisi vermemelidir. Duygu sinyal olabilir, mahkeme değil. Bilgelik duyguyu bastırmak yerine onu Tanrı’nın sözü, gerçekler ve güvenilir ilişki içinde yorumlar. Böylece insan hem iç dünyasına yabancılaşmaz hem de iç dünyasının esiri olmaz.

Son ayet kötülerin yükseldiği zaman insanların saklandığını, onlar yok olduğunda doğruların çoğaldığını söyler. Kamusal kötülük sıradan insanın hayat alanını daraltabilir. İnsanlar konuşmamayı, görünmemeyi, risk almamayı öğrenir. Adaletli düzen ise doğru insanların kamusal hayatta yer almasına alan açar. Böylece bölüm başladığı yere döner: bireysel doğruluk ve kamusal düzen birbirinden ayrı değildir.

İnsanların saklanması yalnız fiziksel korku değildir. Kurumlarda ve toplumda kötülük ödüllendirildiğinde, dürüst kişi fikrini söylememeyi, tanıklığını geri çekmeyi, sorumluluk almamayı öğrenebilir. Böylece kötü yönetimin zararı yalnız yaptığı yanlışlardan ibaret kalmaz; iyi insanların görünürlüğünü de azaltır. Doğruların çoğalması ise bir anda herkesin kusursuzlaştığı anlamına gelmez. Daha çok, adaletin alan açtığı yerde doğru davranışın kamusal olarak nefes alabilmesini anlatır. Bu nedenle adil yapı kurmak yalnız cezalandırma işi değil, iyinin gelişebileceği güvenli alan oluşturma işidir.

Özdeyişler 28’in sorusu yalnız “Ben iyi biri miyim?” değildir. Daha derindir: Yasayı gerçekten dinliyor muyum? Günahımı gizliyor muyum? Para uğruna kimin sıkışmışlığını kullanıyorum? Güçsüzün feryadını duyuyor muyum? Kendi yüreğimin savunmasını Tanrı’nın gerçeğinden daha mı çok dinliyorum? Bilgelik, insanı iç odasından pazar yerine, aileden mahkemeye kadar aynı Tanrı’nın önünde yaşamaya çağırır.

02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN

Günahı gizlemek ile özel hayatın sınırlarını korumak arasındaki fark nedir? İtiraf hangi durumda gerçek yön değişimine dönüşür?
“Dürüst yoksul, yolu eğri zenginden iyidir” sözü başarı ve insan değeri hakkındaki hangi varsayımlarımızı sorguluyor?
Başkasının ekonomik sıkışmışlığından yararlanma bugün hangi yasal ama yine de ahlaken sorunlu biçimlerde karşımıza çıkabilir?
Birini düzeltmekle onu utandırmak; pohpohlamakla teşvik etmek arasındaki farkı nasıl ayırt edebiliriz?
“Kendi yüreğine güvenmek” sizin hayatınızda daha çok hangi biçimde ortaya çıkıyor: arzuyu haklılaştırmak, korkuyu mutlaklaştırmak, eleştiriyi reddetmek, yoksa başka bir şey mi?

03 — HAYATA TAŞIYIN

1. Gizlediğiniz şeyi adlandırın

Sürekli savunduğunuz, küçülttüğünüz ya da kimsenin bilmesini istemediğiniz bir günah alanı varsa önce kendi önünüzde doğru adını koyun. Güvenli ve uygun bir kişiye hesap verebilirlik gerekiyorsa bunu ertelemeyin. İtirafın amacı utanç üretmek değil, gizliliğin gücünü kırmaktır.

2. Parayla ilgili yalnız yasal sınırı değil adalet sınırını da sorun

Bir anlaşma, ücret, borç veya satış yasal olabilir; fakat karşı tarafın çaresizliğini sömürüyor olabilir. “Bunu yapabilir miyim?” sorusunun yanına “Bunu yapmam doğru mu?” sorusunu koyun.

3. Gücünüz arttıkça size itiraz edebilecek insanları koruyun

Statü ve para insanı geri bildirimden izole edebilir. Size yalnız onay verenlerden oluşan bir çevre kurmayın. Kararlarınıza dürüstçe itiraz edebilen bir ya da iki güvenilir insanı özellikle dinleyin.

4. Düzeltmenin ilk acısıyla son meyvesini karıştırmayın

Bir uyarı ilk anda rahatsız edebilir. Hemen savunmaya geçmeden önce doğru olan kısmını arayın. Pohpohlama o anda daha iyi hissettirebilir ama sizi aynı yerde bırakabilir. Uzun vadede sizi daha doğru yapan söz daha değerlidir.

5. Zengin olma hızınızı değil kazanç yolunuzu sınayın

Hızlı büyüme isteği normal sınırları esnetmeye başladığında durun. Bir fırsatı değerlendirirken yalnız kazanca değil, kullanılan yönteme, yükün kime kaldığına ve kayıp durumunda kimin ezileceğine de bakın.

6. Yoksula gözünüzü kapatmayın

Her ihtiyacı siz çözemeyebilirsiniz. Fakat hiçbir şey yapamamak ile hiçbir şey görmek istememek aynı değildir. Kendi imkânınız içinde belirli bir kişiye, kuruma veya ihtiyaca düzenli ve sürdürülebilir biçimde destek olun.

7. Kendi yüreğinizi son hakem yapmayın

Büyük bir kararda yalnız “İçimden böyle geliyor” cümlesiyle yetinmeyin. Kutsal Kitap’ın açık ilkelerini, güvenilir öğüdü, kararın güçsüzler üzerindeki etkisini ve kendi çıkarınızı birlikte sınayın. Bilgelik yüreği susturmaz; onu daha büyük bir gerçeğin önüne getirir.