Süleyman’ın Özdeyişleri 31 — Adalet İçin Konuş, RAB’den Korkan Kadını Öv

Bu Metin Nasıl Hazırlandı?

Bu çalışma, Türk edebiyatının edebi üslup zenginliğini yansıtan hibrit bir yapay zeka modeli desteğiyle taslaklandırılmış; teolojik doğruluk, bağlamsal derinlik ve editoryal içerik kontrolü Veritas Liberat ekibi tarafından gerçekleştirilerek gerekli düzeltmeler yapılmış ve yayına hazırlanmıştır. Veritas Liberat ekibi hataları ayıklar, teolojik kavramları doğrular, metnin ruhunu işler ve son sözü söyler. Ölçüyü de Veritas Liberat ekibi belirlemez: Ölçüyü Kutsal Kitap belirler. "Yapay zeka bizim için sadece zengin bir çırak, insan ise metne ruhunu veren ustadır."

Kutsal Kitap Türkçe Çevirisinden okuyun

GİRİŞ

Süleyman’ın Özdeyişleri şaşırtıcı bir biçimde kapanır. Son söz, sarayda tek başına karar veren güçlü bir kralın ağzından değil, oğluna sınır çizen bir annenin öğüdüyle başlar. Ardından kitap gözünü saraydan bir eve çevirir ve orada oturup bekleyen bir kadın değil; düşünen, çalışan, alıp satan, toprağa yatırım yapan, ev halkını yöneten, yoksula el uzatan, ağzını bilgelikle açan ve sonunda yaptığı işlerle kent kapısında övülen güçlü bir kadın görürüz. Kitabın finali sanki şunu söylüyor: Bilgelik yalnız söylenen güzel söz değildir. Güç kullanırken, para yönetirken, çalışırken, aile kurarken, zayıfı korurken ve geleceğe hazırlanırken beden kazanır.

Bu bölüm iki ayrı sahne taşısa da aralarında derin bir bağ vardır. İlk dokuz ayette bir kral, gücünü arzulara ve sarhoşluğa teslim etmemesi için uyarılır; çünkü zihni bulanırsa ezilenin hakkını çarpıtabilir. Sonraki şiirde ise güçlü bir kadın sahip olduğu imkânları yalnız kendini büyütmek için değil, evini ayakta tutmak ve yoksula elini açmak için kullanır. Birinde güç sınırlandırılır, ötekinde güç hizmete dönüşür. Her ikisinde de bilgelik, kişinin ne kadar imkâna sahip olduğundan çok o imkânla ne yaptığına bakar.

Bölümün son cümleleri kitabın başına da geri döner. Çekicilik aldatıcı, güzellik geçicidir; övgüye layık olan RAB’den korkan kadındır. Özdeyişler’in ilk sayfalarından beri duyduğumuz ses yeniden gelir: Bilgeliğin başlangıcı RAB korkusudur. Kitap otuz bir bölüm boyunca para, konuşma, cinsellik, dostluk, iş, yönetim ve aile hakkında yüzlerce söz söylemişti. Finalde bütün bunların terazisi yine Tanrı’nın önünde duruyor.

01 — METNİ ANLAYIN

Bir annenin krala öğüdü: gücünü tüketme, zihnini bulandırma, sessizler için konuş

Bölümün ilk dokuz ayeti Kral Lemuel’e annesinin öğrettiği sözler olarak tanıtılır. Lemuel hakkında bu bölümün dışında güvenilir biyografik bilgiye sahip değiliz. Onu kesin biçimde Süleyman’la özdeşleştirmek ya da annesini Bat-Şeva ilan etmek metnin söylemediğini söylemek olur. Metnin kendisi için önemli olan kralın kimliğinden önce öğüdün içeriğidir: Tahtta oturan adamın üzerinde bile konuşmaya hakkı olan bir bilgelik sesi vardır.

Anne oğluna “rahmimin oğlu” ve “adaklarımın oğlu” gibi yoğun bir bağ diliyle seslenir. Bu, hükümdarı önce bir insan olarak hatırlatır. Saraydaki unvanından önce bir annenin oğludur; yaşamı kendisine ait mutlak mülk değildir. Güç sahibi insanın en büyük yanılgılarından biri, yetki yükseldikçe hesap verme ihtiyacının azaldığını düşünmesidir. Burada tam tersi olur: Kral olduğu için sınırları daha ciddi hâle gelir.

İlk uyarı, gücünü kadınlara ve kralları yıkan yollara vermemesidir. Bu söz kadınları erkeklerin başarısızlığının kaynağı ilan etmez. Özdeyişler’in önceki bölümlerinde de sorun “kadın olmak” değil, sadakatsizlik, dizginsiz arzu ve insanın kendi seçimiyle yoldan çıkmasıdır. Bir kralın cinsel ve ilişkisel hayatı yalnız özel alan değildir; arzularına teslim olmuş bir hükümdarın kararları, ittifakları ve adalet duygusu da bozulabilir. Güçlü olmak, arzuların sonuçlarını küçültmez; büyütür.

Ardından şarap ve içki uyarısı gelir. Metnin kaygısı içeceğin varlığından çok, yöneticinin zihninin bulanmasıdır. Kral sarhoş olup yasayı unutursa ve ezilenlerin hakkını çarpıtırsa bedeli yalnız kendisi ödemez. 4–9. ayetlerde ayıklık ile adalet arasında doğrudan bağ kurulması bu yüzden önemlidir. Liderin özdenetimi kişisel imaj meselesi değil, başkasının hakkını koruma sorumluluğudur.

6–7. ayetlerde ölmek üzere olana ve yüreği acı içinde olana içki verilmesinden söz edilmesi bazen bu bölümü kendi içinde çelişkili göstermiştir. Oysa bağlam iki farklı durumu ayırır. Yönetici, adaleti uygularken zihnini uyuşturmamalıdır; ağır acı içindeki insana ise antik dünyada ağrıyı ve ıstırabı hafifletici bir rahatlama sunulabilir. Bu ayetler sarhoşluğu erdem ilan etmez, bağımlılığı teşvik etmez ve modern tıbbi bakımın yerine kendi kendine alkolle tedavi reçetesi vermez. Dikkat yine zayıf insanın üzerindedir: Güçlü kişi kendini uyuşturmasın ki acı çekenin hakkını unutmasın.

Öğüdün doruğu “ağzını aç” çağrısıdır. Konuşamayanın, sesi duyulmayanın, yoksul ve muhtacın hakkı için konuşmak kralın görevidir. 8–9. ayetler adaleti yalnız tarafsız bir mahkeme duygusuna indirgemez; sesi güçsüz olduğu için kaybolabilecek kişinin davasını özellikle görünür kılar. Bu, başkalarının yerine düşünmeden konuşmak ya da mağdurun kendi sesini bastırmak değildir. Bilge güç önce dinler, sonra elindeki yetkiyi hakkı ezilen kişinin aleyhine değil lehine kullanır.

Burada krallığın ölçüsü sarayın büyüklüğü değildir. Kralın gerçek sınavı, sesi yüksek olanlara karşı nasıl davrandığından çok sesi duyulmayanı görüp görmediğidir. Bir yönetici, patron, ebeveyn, kilise önderi ya da herhangi bir sorumluluk sahibi kişi için ilke aynıdır: Yetki, insanın kendisini korumak için kullandığı zırh değil; daha az gücü olanın hakkını korumak için taşıdığı yük olmalıdır.

Bu annenin öğüdü, bilgelik kitabında anne sesinin ne kadar ciddi olduğunu da gösterir. Özdeyişler daha ilk bölümden “annenin öğretisini” küçümsememeyi söylemişti; finalde bir kralın siyasal ve ahlaki eğitiminde anne sözü belirleyici biçimde yeniden duyulur. Metin, bilgeliği yalnız saraydaki erkek danışmanların uzmanlığına bırakmaz. Bir kadının öğüdü, kralın cinsel özdenetimini, içki kullanımını ve yoksulların hukukunu aynı çerçevede değerlendirir. Bu, antik bağlamın bütün eşitsizliklerini ortadan kaldırmaz; fakat kadının sesini özel alana kapatan bir okuma da metne uymaz.

Ayrıca “ağzını aç” buyruğunun iki yönünü birlikte tutmak gerekir. Birincisi, susmanın tarafsız olmadığı anlardır: Güçlü kişi bildiği adaletsizlik karşısında rahatını korumak için sessiz kalırsa, sessizlik ezilenin aleyhine çalışabilir. İkincisi ise temsil sorumluluğudur: Güçlü kişi başkasının hikâyesini sahiplenip kendi kahramanlık anlatısına dönüştürmemelidir. Bilgelik, sesi olmayanı görünür kılar; onun yerine yeni bir efendi sesi kurmaz.

Güçlü kadın: evine kapanmış bir figür değil, güvenilir, üretken, girişken ve merhametli

10–31. ayetler İbranice alfabedeki yirmi iki harfin sırasını izleyen akrostiş bir şiirdir. Bu edebî biçim önemlidir. Şiir bize bir kadının tek bir gününü dakikası dakikasına anlatan yapılacaklar listesi vermiyor; alfabenin başından sonuna uzanan bir övgü kuruyor. Bu yüzden bölüm, her kadına “Bütün bunları aynı anda yapmıyorsan yetersizsin” diye yük bindirmek için kullanıldığında kendi şiirsel türüne ihanet eder. Bu bir performans çizelgesi değil, karakter ve emek övgüsüdür.

10. ayette kullanılan ifade sık sık “erdemli kadın” diye çevrilir. İbranice eshet chayil daha geniştir: güç, yetkinlik, cesaret, değer ve sağlam karakter çağrışımları taşır. Aynı ifade Rut için de kullanılır. Rut 3:11 bu bağlantıyı açıkça gösterir. Buradaki kadın narin bir dekor değil; güvenilir bir güç merkezidir. Kocası ona yüreğiyle güvenir. Güven, onun görünmez ve bağımlı tutulmasından değil, karakterinin ve yetkinliğinin biliniyor olmasından doğar.

Şiir ellerine dikkat eder. Yün ve keten seçer, çalışır, uzaktan yiyecek getirir, ev halkı için düzen kurar. Sonra alan genişler: Bir tarla üzerinde düşünür, onu satın alır ve emeğinin kazancıyla bağ diker. Antik dünyanın sınırları içinde bile bu kadın ekonomik karar veren, mülk değerlendiren ve üretim yapan bir özne olarak resmedilir. Onun emeğini yalnız “ev işi yapan iyi kadın” kalıbına sıkıştırmak metindeki ticaret, yatırım, üretim ve yönetim dilini küçültür.

“Belini güçle kuşanması” da şiirin tonunu gösterir. Bu ifade modern spor dili değildir; işe hazırlanma, kararlılık ve güç imgesidir. Kadın yalnız başkalarının başarısına arka planda destek veren adsız biri değildir. Kendi emeğinin iyi sonuç verdiğini görür. Kandili gece sönmez; bu, insanın hiç dinlenmemesi gerektiğine dair kutsal bir uyku karşıtlığı değil, özenli ve ileri görüşlü çalışmayı anlatan şiirsel övgüdür. Bilgelik tembelliği yüceltmez ama insanı tükenmeyi kutsamaya da çağırmaz.

Üretkenlik, şiirin tek ölçüsü değildir. 20. ayette eli yoksula ve muhtaca açılır. Bölümün ilk kısmında kralın ağzı sessizler için açılıyordu; burada kadının eli yoksul için açılıyor. Kitabın finalinde ağız ve el aynı adalet yönünde buluşur. Gerçek bilgelik yalnız evimizi daha verimli hâle getirmek değildir. Evimizin kapısı başkasının sıkıntısına sürekli kapalıysa, bütün organizasyon becerimiz bilgelik sayılmaz.

Şiir ayrıca onun geleceğe hazırlanmasını anlatır. Ev halkının ihtiyacını önceden düşünür, nitelikli ürün yapıp satar, ticaretini yürütür. “Güç ve onur onun giysisidir; geleceğe gülümser” sözü geleceğin bütün ayrıntılarını kontrol ettiği anlamına gelmez. Bilge insan da hastalık, kayıp, savaş, ekonomik kriz ve ölüm gibi denetleyemediği olaylarla karşılaşabilir. Buradaki güven, yarını mutlak kontrol etmekten değil, bugünkü sorumluluğu ihmal etmemekten doğar.

Ağzını bilgelikle açması da çok önemlidir. Kitabın büyük kısmı dilin insanı nasıl yaraladığını ya da iyileştirdiğini anlatmıştı. Finalde övülen kadın yalnız çalışkan değil; konuşması da bilgelikle biçimlenmiştir. Dilinde “iyilik/sadık sevgi öğretisi” vardır. Demek ki güçlü olmak sertleşmek anlamına gelmez. Yetkinlik ile şefkat birbirine rakip değildir.

Kocasının kent kapısında tanınması bazı okumalarda kadının bütün değerinin kocasının statüsüne indirgenmesine yol açmıştır. Fakat şiirin sonuna geldiğimizde onun kendi eserlerinin de kent kapısında onu övdüğünü görürüz. Kocasının toplumsal yeri vardır; fakat kadının emeği ve karakteri görünmez sayılmaz. Aile içinde karşılıklı güven, dışarıda ise tanınan bir emek vardır. Bu şiir, kadını yalnız bir erkeğin hikâyesindeki yardımcı role sıkıştırmaktan çok daha geniş bir portre çizer.

Kocasının “yüreğiyle güvenmesi” de denetimsiz romantik güven değildir. Şiir bu güvenin arkasını doldurur: Kadın karar verir, planlar, üretir, ticaret yapar, ev halkını gözetir ve yoksula el açar. Güven, onun hiçbir hata yapmayacağına dair masal değil, yıllar içinde görülen sadakat ve yetkinliğin meyvesidir. Aynı ilke evlilik dışında da geçerlidir. Sağlam güven, sürekli kontrol ederek değil; karakter, açıklık ve sorumluluğun zaman içinde sınanmasıyla oluşur.

Şiirin ekonomik dili bugün de rahatsız edici derecede günceldir. Çünkü kadın hem ev içindeki hem dışarıdaki üretimin içindedir; emeğinin “meyvesi” vardır. Bu ayrıntı, ev emeğiyle ücretli emeği birbirine düşman etmemeyi öğretir. Bazı insanlar gelir getirir ama bakım yükünü başkasına bırakır; bazıları görünür ücret almadan evin ve ailenin sürekliliğini sağlar. Bilgelik, yalnız piyasada fiyat etiketi olan emeği değerli saymaz. Emeğin insan yaşamına gerçek katkısına bakar.

Bu noktada kitabın önceki bölümlerindeki kişileştirilmiş Bilgelik kadını da hatırlanabilir. Bilgelik sokaklarda seslenmiş, evini kurmuş ve sofrasını hazırlamıştı. Özdeyişler 31 “Bu kadın Bilgelik’in ta kendisidir” demez; fakat edebî yankı güçlüdür. Kitap boyunca dinlenen bilgelik, finalde gündelik yaşamda ete kemiğe bürünmüş gibi görünür: konuşur, planlar, üretir, paylaşır, öğretir ve RAB’den korkar.

Son ölçü görünüş değil RAB korkusudur: övgü, gerçeğe uygun ve görünür olsun

Şiirin sonunda çocukları ve kocası kadını över. Bu ayrıntı basit bir aile mutluluğu tablosundan daha fazlasıdır. Evin içinde yıllarca görünmeyen emek, “zaten yapması gerekiyordu” diye sessizce tüketilmez. İyilik fark edilir ve adı konur. Övgü, pohpohlama değildir; gerçeğe uygun biçimde iyi olanı görünür kılmaktır.

30. ayet kitabın bütün güzellik ölçülerini tersine çevirir: Çekicilik aldatıcı, güzellik geçicidir; RAB’den korkan kadın övülmelidir. Bu söz güzelliği kötü ilan etmez. Bedensel güzellik Kutsal Kitap’ta inkâr edilen bir gerçek değildir. Fakat onu kalıcı değer ölçüsüne çevirdiğimizde insanı yaşına, bedenine ve başkalarının bakışına mahkûm ederiz. Özdeyişler daha derin bir temel verir: Tanrı’yı ciddiye alan, doğruluğu seven ve hayatını bilgelikle kuran karakter.

Bu ayrım özellikle yaşlanma, hastalık ve beden değişimleri yaşayan insanlar için özgürleştiricidir. Kültür çoğu zaman insanın değerini gençlik, çekicilik ve görünür başarıyla ölçer; sonra bu özellikler azaldığında sanki kişinin kendisi de eksilmiş gibi davranır. Şiir buna direniyor. Dış görünüş değişebilir, fakat yıllar içinde oluşan sadakat, merhamet, doğruluk ve RAB korkusu eskimez. Beden küçümsenmez; yalnız beden insan değerinin son mahkemesi olmaktan çıkarılır.

Bu kapanış Özdeyişler 1:7 ve 9:10 ile kitabı çerçeveler. Bilgelik başta RAB korkusuyla başlamıştı; finalde yine RAB korkusuyla ölçülüyor. Böylece bölüm 31 yalnız “iyi eş nasıl olur?” sorusuna cevap veren ayrı bir ek değildir. Bütün kitabın bilgelik anlayışını bir insan hayatında görünür kılan kapanıştır.

Bu yüzden metni yalnız kadınlara verilen görev listesi olarak okumak eksik kalır. Erkek okur da burada sınanır. Güvene layık olmak, emeğe saygı göstermek, yoksula el açmak, ağızla bilgelik konuşmak, görünüşten daha derin değeri görmek ve iyi emeği övmek yalnız kadınların sorumluluğu değildir. Şiirin kadını özel ve somut bir kişidir; fakat onda övülen bilgelik bütün Tanrı halkına seslenir.

Akrostiş biçim bu noktada yeniden önem kazanır. Alfabenin tüm harflerini kullanmak, şiire “baştan sona” hissi verir. Ama bu bütünlük, gerçek bir kadının her gün bütün alanlarda aynı düzeyde üretken olması gerektiği anlamına gelmez. Şiir, övgüyü yoğunlaştırmak için edebî bir çerçeve kurar. Onu kronometreli bir günlük programa çevirmek, şiirin güzelliğini baskı aracına dönüştürür. Bilgelik metni insanı büyütmeli; sürekli yetersizlik duygusuyla ezmemelidir.

Aynı nedenle bölüm, bekâr kadınları, çocuğu olmayanları, hastalık ya da yoksulluk yüzünden bu faaliyetlerin birçoğunu yapamayanları daha düşük bir ruhsal sınıfa koymaz. Şiirin övgüsü belirli bir hayat örneğini kutlar; insan değerinin tek kalıbını üretmez. Kutsal Kitap’ın daha geniş tanıklığında insan değeri önce Yaratıcı’dan gelir. Burada övülen şey, sahip olunan imkânların sadakat, bilgelik ve RAB korkusuyla kullanılmasıdır.

Bu ayrım metni zayıflatmaz; tam tersine övgünün gerçek merkezini ortaya çıkarır. Şiirin kadını değerli olduğu için üretken değildir; değerini yalnız üretkenliğinden de almaz. Onun çalışkanlığı, merhameti ve sağduyusu Tanrı korkusuyla biçimlenmiş karakterin meyvesidir. Dolayısıyla imkânları değiştiğinde ya da gücü azaldığında insanlık değeri eksilmez.

Son ayette ona ellerinin ürününden verilmesi ve yaptığı işlerin kent kapısında onu övmesi istenir. Yani övgü yalnız sözde kalmaz; emeğin karşılığının tanınmasını da içerir. İnsanların görünmez emeğinden yararlanıp sonra birkaç güzel cümleyle teşekkür etmek yetmez. Bilgelik, katkının gerçek değerini teslim eder. İşyerinde ücret, evde sorumluluk paylaşımı, kilisede hizmetin takdiri ve toplumda kadın emeğinin görünürlüğü gibi çağdaş sorular burada doğrudan birebir düzenlenmese de, metnin adalet yönü bu alanlara ciddi sorular sorar.

“Ellerinin ürününden verin” sözü bu yüzden basit bir alkış çağrısından daha maddidir. Emek yalnız duygusal teşekkürle değil, mümkün olduğunda adil karşılık, dinlenme, sorumluluk paylaşımı ve karar süreçlerinde gerçek söz hakkıyla da onurlandırılır. Bir insanın katkısını sürekli kullanıp onun yükünü hafifletmemek, övgü dilini ucuzlaştırır. Gerçek takdir, güzel sözle birlikte adil düzen kurmaya da yönelir.

Özdeyişler böyle kapanır: Tahtta oturan adamın ağzı güçsüz için açılmalı; güçlü kadının elleri yoksul için açılmalı; evde ve kamusal alanda bilgelik görünür olmalı; güzellikten, servetten ve statüden daha kalıcı ölçü RAB korkusu olmalıdır. Kitap bize yalnız daha akıllı olmayı öğretmedi. Daha doğru sevmeyi, daha dikkatli konuşmayı, daha dürüst çalışmayı ve sahip olduğumuz gücü başkasının yaşamına hizmet ettirmeyi öğretti.

02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN

Lemuel’in annesi neden kralın içki ve cinsel hayatını doğrudan adaletle ilişkilendiriyor? Kişisel özdenetimimizin başkalarının hakkını etkilediği alanlar sizce hangileri?
“Ağzını sessizler için aç” çağrısı bugün hangi durumlarda gerçek bir sorumluluk oluşturur? Bir başkasının sesini onun yerine bastırmadan onun hakkını savunmak nasıl mümkün olabilir?
10–31. ayetlerdeki kadın portresinde sizi en çok şaşırtan şey nedir: ekonomik kararları, üretkenliği, aile yönetimi, yoksula açıklığı, konuşması ya da başka bir yönü mü? Neden?
Bu şiir bir övgü şiiri olduğu hâlde bazen kadınlara ağır bir performans listesi gibi uygulanabiliyor. Metni onurlandırmakla insanı ezmek arasındaki farkı nasıl ayırt edebiliriz?
Kitap RAB korkusuyla başlayıp RAB’den korkan kadının övgüsüyle kapanıyor. Bu çerçeve, “bilgelik” kelimesini yalnız zekâ ve doğru karar vermekten daha geniş nasıl tanımlıyor?

03 — HAYATA TAŞIYIN

1. Gücünüz arttıkça zihninizi daha dikkatli koruyun

Sorumluluk sahibi insanın özdenetimsizliği yalnız kendisini etkilemez. Karar verdiğiniz insanların sayısı arttıkça, bağımlılık yapan alışkanlıklarınızı, arzularınızı ve muhakemenizi bulandıran şeyleri daha ciddi ele alın. “Benim özel hayatım” dediğiniz şey başkasının hakkını çarpıtıyorsa artık yalnız özel değildir.

2. Sessizler için konuşmadan önce onları dinleyin

Güçsüzün hakkını savunmak, onun yerine kendi gündeminizi konuşmak değildir. Önce ne yaşadığını anlamaya çalışın; sonra sahip olduğunuz erişimi, yetkiyi ya da bilgiyi onun sesinin duyulmasına hizmet ettirin. Adalet yardımsever görünmek değil, hakkı gerçekten korumaktır.

3. Özdeyişler 31’i kadınları ezen bir kontrol listesine çevirmeyin

Bu şiir alfabenin başından sonuna uzanan bir övgüdür; tek bir günün programı değildir. Bir kadının değerini ne kadar erken kalktığına, ne kadar gelir ürettiğine, evinin kusursuzluğuna ya da herkesi aynı anda memnun edip etmediğine bağlamayın. Metin onu küçültmüyor; güç, bilgelik, üretkenlik ve RAB korkusuyla onurlandırıyor.

4. Görünmez emeği görünür kılın

Evde, işte ya da kilisede bazı işler ancak yapılmadığında fark edilir. Yemek, bakım, planlama, temizlik, takip, duygusal yük, küçük ayrıntılar… Bunları “zaten yapılması gerekenler” diye tüketmeyin. Emeği adlandırın, teşekkür edin ve yükü adil biçimde paylaşın.

5. Kazancınızı yalnız kendinizi büyütmek için kullanmayın

Bölümde üretkenlik ile yoksula açık el yan yana durur. İş kurmak, yatırım yapmak, kazanmak ve iyi yönetmek küçümsenmez; fakat kazanç yalnız statü üretirse bilgelik eksik kalır. Bütçenizde başkasının ihtiyacına gerçekten yer olup olmadığını sorun.

6. Övgüyü geciktirmeyin ve somutlaştırın

İyi olanı ölüm ilanlarında söylemek kolaydır. Yaşayan insana, yaptığı iyiliği bugün söyleyin. “İyisin” demek yerine neyi takdir ettiğinizi adlandırın. Gerçek övgü insanı putlaştırmaz; Tanrı’nın lütfunun onda ürettiği iyi meyveyi görünür kılar.

7. Geçici görüntü yerine kalıcı karaktere yatırım yapın

Beden değişir, başarı dalgalanır, insanların alkışı yön değiştirir. Bunları yok saymayın ama kimliğinizin temeli yapmayın. RAB korkusu; Tanrı’yı ciddiye alan, doğruluğu seven, öğrenilebilir kalan ve gücünü hizmete dönüştüren bir yaşam yönüdür. Özdeyişler’in sonunda kalan övgü, tam da bu karaktere verilir.