Yeremya 25 — Yirmi Üç Yıl Dinlemediniz, Kâse Uluslara Gidiyor

Bu Metin Nasıl Hazırlandı?

Bu çalışma, Türk edebiyatının edebi üslup zenginliğini yansıtan hibrit bir yapay zeka modeli desteğiyle taslaklandırılmış; teolojik doğruluk, bağlamsal derinlik ve editoryal içerik kontrolü Veritas Liberat ekibi tarafından gerçekleştirilerek gerekli düzeltmeler yapılmış ve yayına hazırlanmıştır. Veritas Liberat ekibi hataları ayıklar, teolojik kavramları doğrular, metnin ruhunu işler ve son sözü söyler. Ölçüyü de Veritas Liberat ekibi belirlemez: Ölçüyü Kutsal Kitap belirler. "Yapay zeka bizim için sadece zengin bir çırak, insan ise metne ruhunu veren ustadır."

Kutsal Kitap Türkçe Çevirisinden okuyun

GİRİŞ

Bir uyarıyı bir kez duymamak başka şeydir; yirmi üç yıl boyunca aynı çağrıyı tekrar tekrar duyup yine de yön değiştirmemek başka. Yeremya 25, peygamberin hizmetinde böyle bir eşik noktasına gelir. Geriye dönüp baktığında elinde kısa bir başarısızlık hikâyesi değil, yirmi üç yıllık ısrarlı tanıklık vardır. Tanrı konuşmuş, peygamber konuşmuş, başka peygamberler de konuşmuş… fakat halk dinlememiştir.

Tam bu sırada bölgenin siyasî dengesi de değişmektedir. Yehoyakim'in dördüncü yılı, Nebukadnessar'ın Babil tahtına çıktığı ve Babil'in Yakın Doğu'da baskın güç hâline geldiği dönüm noktasıdır. Yeremya'nın yıllardır “kuzeyden geliyor” diye duyurduğu tehlike artık belirsiz bir gölge değildir. İsmi vardır. Ordusu vardır. Tarihin içine girmiştir.

Fakat Yeremya 25 yalnız “Babil geliyor” bölümü değildir. Bölüm, daha rahatsız edici üç gerçeği yan yana koyar. Birincisi, yargı uzun süre dinlenmeyen sözün ardından gelir. İkincisi, Tanrı Babil'i kendi amacı için kullanabilir ama Babil bu nedenle ahlaken dokunulmaz olmaz. Üçüncüsü, kâse sonunda yalnız Yahuda'nın elinde kalmaz; çevredeki uluslar, büyük krallıklar ve nihayet Babil'in kendisi de içer. Kılıcı elinde tutan imparatorluk bile son söz sahibi değildir.

01 — METNİ ANLAYIN

Yirmi üç yıl: Tanrı'nın sabrı sessizlik değildi

Bölüm kesin bir tarihle açılır: Yehoyakim'in dördüncü yılı, Nebukadnessar'ın Babil kralı olarak ilk yılıdır (Yeremya 25:1–2). Bu tarih yaklaşık MÖ 605'e karşılık gelir. O yıl Karkamış'taki büyük savaş Mısır'ın bölgedeki etkisini kırmış, Babil'i Yahuda ve çevresindeki halklar için belirleyici güç hâline getirmiştir. Yeremya kitabında daha önce kuzeyden yaklaşan düşman çoğu zaman adı verilmeden duyurulmuştu; artık tarihsel tablo berraklaşmaktadır.

Yeremya bu siyasî gelişmeyi yorumlamadan önce kendi hizmetine bakar. Yoşiya'nın on üçüncü yılından o güne kadar yirmi üç yıldır RAB'bin sözünün kendisine geldiğini ve bu sözü “erkenden kalkıp” ya da sürekli, ısrarla halka bildirdiğini söyler (Yeremya 25:3). Aynı vurgu RAB'bin başka kulları olan peygamberler için de kullanılır: Tanrı onları tekrar tekrar göndermiş, fakat halk kulak vermemiştir (Yeremya 25:4).

Yirmi üç yıl, bir kuşağın önemli bölümüdür. Bu süre boyunca krallar değişmiş, uluslararası dengeler değişmiş, Yoşiya'nın reform günlerinin umutları sönmüş, Mısır bölgeye egemen olmuş, ardından Babil yükselmiştir. Buna rağmen Yeremya'nın temel çağrısı değişmemiştir. Siyasi başlıklar her yıl başka olabilir; fakat halkın asıl problemi aynı kalır: RAB'bin sözünü dinlememek. Böylece bölüm, insanın sürekli değişen dış gündemleri kullanarak değişmeyen iç sorundan kaçabileceğini gösterir. Büyük olaylar çok konuşulurken tövbe yine ertelenebilir.

Bu yirmi üç yıl, Tanrı'nın sabrını pasif bir bekleyiş gibi görmemize izin vermez. Sabır, burada konuşmamak değildir. Tam tersine, sabır sürekli uyarı, yeniden çağrı, tekrar edilen tövbe daveti biçimini alır. Halk “Tanrı bizi uyarmadı” diyemez. Sorun bilginin yokluğu değil, dinlememenin alışkanlık hâline gelmesidir.

Tanrı'nın sabrı ile yargısı bu yüzden birbirine zıt özellikler değildir. Yargı, sabrın bittiği için Tanrı'nın karakter değiştirmesi değil; sabır boyunca söylenen sözün ciddiye alınmasının sonucudur. Modern okuyucu bazen yalnız iki uç düşünür: Ya Tanrı sabırlıdır ve hiçbir zaman hesap sormaz, ya da yargılar ve demek ki merhametsizdir. Yeremya 25 bu ikiliği kabul etmez. Aynı Tanrı yirmi üç yıl çağırır, uyarır, peygamber gönderir ve sonunda reddedilen sözün tarihsel sonucunu getirir. Merhamet gerçeği ertelemez; adalet de sabrın uzun hikâyesini silmez.

Çağrının özü de karmaşık değildir: Herkes kötü yolundan ve kötü işlerinden dönsün; RAB'bin atalarına verdiği ülkede yaşasın; başka ilahların ardından gidip kendi elleriyle yaptıklarıyla Tanrı'yı öfkelendirmesin (Yeremya 25:5–6). Yeremya'nın mesajı yalnız yaklaşan felaketi tahmin eden bir dış politika analizi değildir. Krizin kökü antlaşma sadakatsizliğidir. Tarihsel fırtına, uzun süredir reddedilen ruhsal gerçeği görünür hâle getirir.

7. ayetin kısa cümlesi bütün ilk hareketi özetler: “Beni dinlemediniz.” İnsan bazen günahı yalnız yaptığı yanlışlarla düşünür. Yeremya 25, dinlememeyi de merkeze koyar. Tanrı'nın sözü hayatın kenarında durur, kişi kendi yoluna devam eder, ama dışarıdan bakıldığında belirgin bir isyan sahnesi görülmeyebilir. Yine de uzun süreli işitmeme, sonunda karaktere dönüşür. Her yeni çağrı bir öncekinden daha kolay reddedilir.

Ayet aynı zamanda halkın “kendi ellerinin eserleriyle” RAB'bi öfkelendirdiğini ve sonunda kötülüğü kendi üzerine çektiğini söyler (Yeremya 25:7). Putperestlik burada yalnız Tanrı'ya karşı teorik bir inanç hatası değildir; insanın kendi ürettiği güven kaynaklarının esiri olmasıdır. Ellerin yaptığı şey, sonunda yapan kişiyi yönetmeye başlar. Para, güç, ulusal gurur, dinî kurum veya insan eliyle kurulmuş başka bir güvence Tanrı'nın yerini aldığında, insan yalnız yanlış bir nesneye bağlanmaz; kendi hayatını da daraltır.

Burada peygamberin yirmi üç yıllık emeğini de romantikleştirmemek gerekir. Uzun süre sadık kalmak, görünür başarı garantisi değildir. Yeremya yıllarca konuşmuş, buna rağmen halkın büyük kısmı yön değiştirmemiştir. Kutsal Kitap, hizmetin doğruluğunu yalnız sonuç sayılarıyla ölçmez. Sadakat bazen alkış, büyüme ve hızlı değişimle görünür; bazen de insanları memnun etmeyen bir gerçeği yıllarca değiştirmeden taşımakla.

Fakat bu metin dinî önderlere “Kimse beni dinlemiyor, demek ki Yeremya gibiyim” deme kolaylığı da vermez. Yeremya'nın sözünün kaynağı RAB'bin açık vahyidir; kişisel inadı veya eleştiriye kapalılığı peygamberlik sadakati diye adlandırılamaz. Bazen insanların bizi dinlememesi gerçekten bizim yanlış, kaba veya güvenilmez oluşumuzdan kaynaklanabilir. Yeremya'nın örneği, kendimizi eleştiriden muaf tutmak için değil, Tanrı'nın açık sözünü sonuç uğruna eğip bükmemek için kullanılmalıdır.

Babil yetmiş yıl hükmedecek; sonra Babil de hesap verecek

Halkın dinlememesi üzerine yargının aracı açıklanır: RAB kuzey halklarını ve Babil kralı Nebukadnessar'ı çağıracaktır (Yeremya 25:8–9). En sarsıcı ifadelerden biri Nebukadnessar için kullanılan “kulum” sözüdür. Pagan bir imparatorun bu şekilde anılması onun RAB'be iman eden, ahlaken örnek bir insan olduğu anlamına gelmez. Sözcük burada işlevi anlatır: Tanrı onu tarihsel yargısının aracı olarak kullanacaktır.

Bu ayrım çok önemlidir. Tanrı'nın egemenliği, kullandığı insan aracının bütün niyetlerini ve yöntemlerini onayladığı anlamına gelmez. Babil fethederken güç, imparatorluk, vergi, toprak ve egemenlik arar. RAB ise Babil'in bu hareketini Yahuda'nın uzun süredir reddettiği sözünün yargısı içinde kullanır. Aynı olayda insan failin gerçek niyeti ve Tanrı'nın üstün amacı birlikte var olabilir. Kutsal Kitap bunun için Babil'i masum ilan etmek zorunda değildir.

Nitekim bölüm birkaç ayet sonra bunu açıkça söyler. Babil ve çevredeki uluslar yetmiş yıl Babil kralına hizmet edecektir (Yeremya 25:11); fakat bu süre tamamlanınca RAB Babil kralını ve ulusunu kendi suçları yüzünden cezalandıracaktır (Yeremya 25:12–14). Yani “Tanrı seni kullandı” cümlesi “Yaptığın her şey doğrudur” demek değildir. Tanrı bir imparatorluğu kendi amacı için kullanabilir ve aynı imparatorluğu kibri, şiddeti ve kötülüğü nedeniyle yargılayabilir.

14. ayette Babil'in de başka uluslara ve büyük krallara hizmet edeceği, RAB'bin ona “işlerine ve ellerinin yaptıklarına göre” karşılık vereceği söylenir. Bu ifade insan sorumluluğunu özellikle korur. Babil yalnızca büyük tarih makinesindeki bilinçsiz dişli değildir. Kendi eylemlerinin ahlaki faili olarak hesap verir. Tanrı'nın egemenliğini insan sorumluluğunu eriten bir kaderciliğe dönüştürmek, bölümün kendi mantığına aykırıdır.

“Yetmiş yıl” sözü tarih boyunca çok tartışılmıştır. Metnin kendisi öncelikle bu ulusların Babil kralına yetmiş yıl hizmet edeceğini söyler. Bu nedenle sayıyı yalnız Yeruşalim'in yıkık kaldığı yılları mekanik biçimde sayan tek bir kronoloji formülüne indirgemek doğru değildir. Yeremya kitabının ilerleyen kısmında aynı yetmiş yıl Babil egemenliğinin tamamlanması ve sürgündekilerin dönüş umuduyla ilişkilendirilir (Yeremya 29:10). Ayrıntılı başlangıç ve bitiş hesapları farklı biçimlerde ele alınsa da bölümün açık mesajı değişmez: Babil'in egemenliği uzun olacak, fakat sonsuz olmayacaktır.

Bazı hesaplamalar başlangıç noktasını Babil'in bölge üstünlüğünün belirginleştiği MÖ 605'e, bazıları sürgün ve Tapınak yıkımı gibi başka dönüm noktalarına bağlar. Kutsal Kitap'ın sonraki metinleri de “yetmiş yıl” sözünü sürgün ve dönüş teolojisi içinde yeniden kullanır. Bu yüzden sayı üzerinde tek bir matematik şema kurup diğer bütün okumaları iman testi hâline getirmek gereksizdir. Yeremya'nın dinleyicisi için asıl sarsıcı gerçek, yargının birkaç aylık olmayacağıdır. Sahte peygamberlerin kısa süreli rahatlama beklentisine karşı Tanrı uzun bir Babil egemenliği bildirir; ama o uzun dönemin bile belirlenmiş bir sonu vardır.

Bu sınır, yargının ortasındaki umut damarını oluşturur. Yetmiş yıl kısa değildir. Birçok insan için bir ömür demektir. “Nasıl olsa yakında geçer” diye teselli edilecek bir süre değildir. Fakat “sonsuza dek böyle kalacak” da değildir. Tanrı imparatorluğun yükselişine de düşüşüne de sınır koyar. Tarihin en büyük gücü bile Tanrı'nın takvimini aşamaz.

Yahuda açısından bu, iki kolay kaçış yolunu kapatır. Birincisi, “Babil güçlü görünüyor, demek ki haklı” diyemez. Güç haklılığın kanıtı değildir. İkincisi, “Babil Tanrı'nın aracıysa ona karşı yapılan her şey kutsaldır” da diyemez. Araç olmak ahlaki dokunulmazlık sağlamaz. Yeremya 25, egemenlik öğretisini zalimlerin eline verilmiş bir açık çek olmaktan çıkarır.

Aynı ilke kişisel hayatta daha küçük ölçekte de önemlidir. Bir insanın başarısı, etkisi, zenginliği veya güçlü konumu Tanrı'nın yaptığı her şeyi onayladığının otomatik işareti değildir. Tanrı kötü niyetli insanların eylemlerinin içinden bile kendi amaçlarını yürütebilir; bu, mağdurun yaşadığı kötülüğü “aslında iyiydi” diye yeniden adlandırma hakkı vermez. İlahi egemenlik kötülüğü iyi ilan etmek değil, kötülüğün bile Tanrı'nın son sözünü bozamadığını söylemektir.

Kâse Yahuda'dan uluslara gidiyor: son içen Babil olacak

15. ayette görüntü değişir. RAB, Yeremya'ya öfke şarabıyla dolu bir kâse verir ve gönderildiği uluslara bunu içirmesini söyler (Yeremya 25:15–17). İçmek burada gerçek bir içki töreninden çok yargıyı tecrübe etmenin peygamberlik imgesidir. Uluslar sendeleyecek, sersemleyecek; savaşın yıkıcı etkisi üzerlerine gelecektir.

Listenin ilk adı Yeruşalim ve Yahuda'dır (Yeremya 25:18). Bu ayrıntı teolojik açıdan ağırdır. Tanrı'nın halkı olmak yargıdan otomatik muafiyet değildir. Tersine, RAB'bin adını taşıyan kent de aynı kutsal adaletin önünde hesap verir. Bölüm daha sonra Mısır'dan Filist kentlerine, Edom, Moav ve Ammon'dan Sur ve Sayda'ya, Arabistan ve kuzey krallıklarına kadar geniş bir coğrafya sayar (Yeremya 25:19–26).

Bu sıra, seçilmişliği ayrıcalıklı dokunulmazlık gibi anlamaya karşı güçlü bir düzeltmedir. Yahuda'nın RAB'bin adını bilmesi, Tapınağa sahip olması ve antlaşma tarihini taşıması gerçeği sorumluluğu azaltmaz; artırır. Daha çok ışık, daha az hesap değil daha ciddi sadakat çağrısı getirir. Bu ilke kiliseye de kibir değil tevazu öğretmelidir. Kutsal Kitap'ı bilmek, doğru öğretiyi savunmak veya uzun bir iman geleneğine sahip olmak, adaletsizlik ve itaatsizlik için koruyucu zırh değildir. Tanrı'nın adıyla anılmak, O'nun karakterine aykırı yaşamayı önemsizleştirmez.

Bu listeyi modern milletlere birebir eşleştirip yeni bir jeopolitik kehanet haritasına dönüştürmek metnin yaptığı şey değildir. Yeremya kendi dünyasındaki ulusları ve Yahuda'yla ilişkili siyasî coğrafyayı adlandırır. Teolojik vurgu, hiçbir ulusun RAB'bin adaletinin dışında kalmamasıdır. Seçilmiş halk yargılanabiliyorsa çevresindeki krallıklar da dokunulmaz değildir; güçlü imparatorluk da değildir.

Kâse imgesinin kendisi de ahlaki sarhoşluğu öven bir görüntü değildir. Şarap insanı sendeletir; yargı da ulusların kendilerini güvenli sandıkları dengeyi bozar. İmge, denetimin kaybedilişini ve kaçınılmaz sonuçların üzerlerine gelişini anlatır. Yeremya'nın “içirin” görevi fiziksel olarak yöneticilere içki uzatmak zorunda olduğumuz anlamına gelmez; peygamberlik sözünün yargıyı ilan eden sembolik eylemidir. Bu ayrımı korumak, şiirsel ve görsel dili kaba bir literalizme çevirmemek için önemlidir.

Listenin sonunda şaşırtıcı bir ad görünür: “Şeşak kralı.” Bu ad, İbranice harflerin alfabenin başı ve sonu arasında değiştirilmesine dayanan atbaş denen yöntemle “Babil” adını kodlayan bir kelime olarak anlaşılır. Yeremya 51'de Şeşak ile Babil'in paralel kullanılması bu tanımlamayı destekler. Fakat metin bize bu şifrenin neden kullanıldığını açıklamaz. Dolayısıyla buradan gizli bir ezoterik kod sistemi, gelecek tarihler veya modern ülkeler çıkarmak metnin sınırını aşar. Güvenle söylenebilecek şey şudur: Kâsenin sonunda Babil de vardır.

Bu son derece önemlidir. 25:9'da Nebukadnessar Tanrı'nın “kulu” olarak çağrılmıştı; 25:26'da onun krallığı da kâseyi içer. Tanrı'nın yargı aracı, yargıcın yerine geçemez. Bir ulus başka bir ulusun günahına karşı araç olarak kullanılmış olsa bile kendi günahı hesap dışı kalmaz. Tanrı'nın adaleti taraf tutan imparatorluk propagandası değildir.

27–29. ayetlerde ulusların kâseyi reddetme imkânı olmadığı vurgulanır. Gerekçe çarpıcıdır: Tanrı yargıya kendi adını taşıyan kentten başlıyorsa diğer uluslar cezasız kalmayı nasıl bekleyebilir? (Yeremya 25:27–29). Bu, Yahuda'nın ayrıcalığını kaybettiği anlamına gelmekten çok antlaşma ayrıcalığının sorumluluk taşıdığını gösterir. Tanrı'nın yakınlığı ahlaki ciddiyeti azaltmaz.

Bölümün son sahnesi daha da büyür. RAB'in sesi gökten kükreyen bir aslan gibi tasvir edilir; yargı ulustan ulusa yayılır, ölüler dünyanın bir ucundan öbür ucuna uzanan bir felaket manzarası oluşturur (Yeremya 25:30–33). Ardından çobanlar, yani halkın yöneticileri ağıt etmeye çağrılır. Sürüleri için güvenli kaçış yolu bulamayacaklardır (Yeremya 25:34–38).

“Çobanlar”ın özellikle anılması liderliğin sorumluluğunu yeniden öne çıkarır. Sürü dağılırken yöneticiler yalnız kendi saraylarını kurtarmaya çalışamaz. Fakat metin bütün felaketin suçunu sadece birkaç lidere yükleyip halkı ahlaken nötr de ilan etmez; ilk yedi ayet bütün topluluğun uzun süreli dinlememesinden söz etmişti. Yeremya 25 hem yönetenlerin ağır hesabını hem de toplumsal katılımı birlikte tutar. Bu denge, her krizde yalnız liderleri suçlayıp kendi payımızı görmeme veya tersine sistemsel sorumluluğu görmezden gelip yalnız bireyleri suçlama kolaylığını bozar.

Bu dili yumuşatmak kolay olurdu; fakat Yeremya yargının toplumsal dehşetini özellikle görünür kılar. Savaş sayılardan ibaret değildir: kentler susar, insanlar ölür, liderlerin yanlış kararlarının bedelini sıradan insanlar da taşır. Aynı zamanda bu pasaj bugünkü imanlıya başka halkların felaketini sevinçle izleme hakkı vermez. Kâse imgesinin amacı “Biz haklıyız, onlar içsin” duygusu üretmek değildir. Yahuda'nın adı listenin başındadır. Yargı metni önce okuyucunun kendi sahte dokunulmazlığını kırmalıdır.

Yeremya 25 böylece yirmi üç yıllık dinlememe hikâyesinden bütün ulusların hesap verdiği geniş bir ufka çıkar. Tanrı sabırlıdır ama kayıtsız değildir. İmparatorlukları kullanabilir ama onlara teslim olmaz. Kendi halkını sever ama adaleti askıya almaz. Yargı ağırdır; fakat Babil'in yetmiş yılına sınır konması, tarihin kâsenin dibinde bitmediğini de gösterir. Son söz ne Yahuda'nın sarayına ne de Babil'in ordusuna aittir. Son söz RAB'bindir.

02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN

Yeremya'nın yirmi üç yıl konuşmasına rağmen halkın dinlememesi, sizce insanın Tanrı'nın sözünü duyması ile gerçekten dinlemesi arasındaki farkı nasıl gösteriyor? Hayatınızda çok duyduğunuz için artık etkisini kaybetmiş bir Kutsal Kitap çağrısı var mı?
Nebukadnessar'ın hem Tanrı'nın yargı aracı olarak kullanılması hem de daha sonra kendi günahı yüzünden yargılanması, güç ve başarı hakkındaki hangi yanlış varsayımları düzeltiyor?
“Yetmiş yıl” sözü bir yandan uzun bir yargı dönemi, öte yandan bu döneme konmuş bir sınırdır. Uzun bekleyişlerde “bu sonsuza kadar sürecek” duygusuyla nasıl mücadele ediyorsunuz?
Öfke kâsesinin önce Yeruşalim'e sonra uluslara gitmesi, Tanrı'nın halkına ait olmanın ayrıcalık ile sorumluluk arasındaki ilişkisi hakkında ne düşündürüyor?
Şeşak/Babil'in kâseyi en sonunda kendisinin de içmesi, size kötülük yapan güçlü bir kişinin ya da sistemin Tanrı'nın denetimi dışında olmadığını bilmenin öfke, korku ve adalet arayışınızı nasıl etkileyebileceğini düşündürüyor?

03 — HAYATA TAŞIYIN

Çok duyduğunuz sözü yeniden işitin

Bazı ayetler ve çağrılar o kadar tanıdık hâle gelir ki artık bizi rahatsız etmez. Bu hafta uzun zamandır bildiğiniz ama ertelediğiniz tek bir açık Kutsal Kitap çağrısını seçin. Yeni bilgi aramadan önce, zaten bildiğiniz gerçeğe nerede direnç gösterdiğinizi dürüstçe yazın ve somut bir itaat adımı belirleyin.

Sabır ile onaylamayı birbirine karıştırmayın

Tanrı'nın uzun süre müdahale etmemesi, yapılan şeyin doğru olduğu anlamına gelmez. Kendi hayatınızda “Şimdiye kadar bir şey olmadı” diye normalleştirdiğiniz bir davranış varsa, sonucu değil doğruluğu sorun. Sessizlik gördüğünüz yerde otomatik olarak onay varsaymayın.

Başarıyı ahlaki dokunulmazlık belgesi yapmayın

Nebukadnessar güçlüdür ve Tanrı'nın tarihsel amacı içinde kullanılır; yine de hesap verir. Siz de bir önderi, kurumu veya kendinizi yalnız sonuçlara göre değerlendirmeyin. Büyüme, para, etki, kalabalık veya kazanılan zafer kullanılan yöntemin Tanrı tarafından onaylandığının otomatik kanıtı değildir.

Uzun bekleyişte takvim değil sadakat arayın

Yetmiş yıl sözü bize her sıkıntının ne kadar süreceğini hesaplama yöntemi vermez. Fakat Tanrı'nın hiçbir imparatorluğu sonsuzlaştırmadığını gösterir. Kontrol edemediğiniz uzun bir süreçte bütün enerjinizi “Ne zaman bitecek?” sorusuna vermek yerine bugün size emanet edilen sadakati belirleyin.

Size zarar verenin gücünü Tanrı'nın gücüyle karıştırmayın

Bir kişi veya sistem size karşı çok güçlü olabilir. Yeremya 25 Babil'in bile sınırlandırıldığını gösterir. Bu bilgi intikam planı kurma izni değildir; korkunun mutlaklaşmasına engeldir. Güvenliğinizi korumak için gerekli sınırları koyun, adalet yollarını kullanın, fakat zalimin son sözü söyleyen kişi olmadığına tutunun.

Başkasının yargısını izlerken önce kendi konumunuzu hatırlayın

Kâse önce Yeruşalim'e gelir. Başka insanların çöküşü karşısında dinsel üstünlük hissine kapılmak kolaydır. Bir başkasının hatası görünür olduğunda “Onlar nasıl böyle yaptı?” demeden önce aynı günahın sizdeki daha küçük veya daha saygın biçimini arayın. Yargı metinleri seyirci tribünü değil, ayna olmalıdır.

Adalet umudunu şiddet arzusuna çevirmeyin

Tanrı'nın kötülüğü yargılayacağına inanmak, sizin düşmanınızı cezalandırma görevi aldığınız anlamına gelmez. Haksızlık karşısında yasal ve güvenli adalet yollarını kullanın; mağduru koruyun; gerçeği söyleyin. Fakat öfkenizin sizi kötülüğün yöntemlerini benimsemeye sürüklemesine izin vermeyin. Tanrı'nın adaleti, bizim intikamımızın kutsal adı değildir.