Yeşu 11 — Kum Kadar Orduya Karşı: Kuzey Koalisyonu, Savaş Arabaları ve Dinlenen Ülke

Bu Metin Nasıl Hazırlandı?

Bu çalışma, Türk edebiyatının edebi üslup zenginliğini yansıtan hibrit bir yapay zeka modeli desteğiyle taslaklandırılmış; teolojik doğruluk, bağlamsal derinlik ve editoryal içerik kontrolü Veritas Liberat ekibi tarafından gerçekleştirilerek gerekli düzeltmeler yapılmış ve yayına hazırlanmıştır. Veritas Liberat ekibi hataları ayıklar, teolojik kavramları doğrular, metnin ruhunu işler ve son sözü söyler. Ölçüyü de Veritas Liberat ekibi belirlemez: Ölçüyü Kutsal Kitap belirler. "Yapay zeka bizim için sadece zengin bir çırak, insan ise metne ruhunu veren ustadır."

Kutsal Kitap metni: Yeşu 11. bölümü okuyun

GİRİŞ

Güneydeki direniş kırılmıştır, fakat savaş bitmemiştir. Yeşu 11 kuzeyi sahneye çıkarır ve tehdit bir anda büyür. Hasor kralı Yavin çevredeki krallara haber salar; savaş arabaları ve çok büyük bir ordu toplanır. Metin askerleri “deniz kıyısındaki kum kadar” diye anlatır. Bu görüntü, İsrail’in karşısında yalnız birkaç kent değil, bölgesel bir güç ağı bulunduğunu hissettirir.

RAB’in Yeşu’ya ilk sözü yine korkuyla ilgilidir: “Onlardan korkma.” Çünkü savaş arabaları, atlar ve büyük sayılar gözle görülen üstünlüğün dilidir. İsrail ise zaferini kendi askeri teknolojisine bağlamayacaktır. Atların art ayak sinirlerinin kesilmesi ve savaş arabalarının yakılması buyruğu modern okuyucuya sert gelebilir; fakat anlatının teolojik vurgusu İsrail’in düşmanın askeri sistemini kendi güvenlik temelini yapmak yerine ondan vazgeçmesidir.

Bölümün sonunda başka bir cümle gelir: “Ülke savaştan dinlendi.” Bu ifade, bütün Kenan toprağında artık hiçbir çatışma veya alınmamış yer kalmadığı anlamına gelmez. Sonraki bölümler açıkça hâlâ alınacak topraklardan söz edecektir. “Dinlenme”, büyük koalisyon savaşlarının sona ermesi ve ülkenin paylaşım aşamasına geçmesiyle ilgili bir dönüm noktasıdır. Yeşu 11, büyük savaşın doruğunu ve ardından gelen sessizliği birlikte taşır.

01 — METNİ ANLAYIN

Kuzeyde toplanan büyük güç: Sayı, at ve savaş arabası

Hasor Kralı Yavin, güneydeki yenilgileri duyunca kuzeydeki çok sayıda krala haber gönderir (Yeşu 11:1-3). Hasor bölgenin önde gelen kentlerinden biridir ve anlatı daha sonra onun bu krallıkların başı olduğunu söyleyecektir (Yeşu 11:10). Bu nedenle kuzey koalisyonu sıradan bir yerel çatışma değildir.

Krallar bütün ordularıyla birleşir; asker sayıları deniz kıyısındaki kum kadar çok, atları ve savaş arabaları da çok fazladır (Yeşu 11:4-5). Buradaki abartılı yoğunluk dili askeri üstünlüğü hissettirir. “Kum kadar” ifadesini modern nüfus sayımı gibi okumak gerekmez; anlatının amacı düşmanın çokluğunu ve İsrail’in gözünde oluşturacağı korkuyu göstermek.

Savaş arabaları özellikle önemlidir. Düz ve açık alanlarda hareket kabiliyeti, hız ve saldırı gücü sağlardı. İsrail’in daha önce Mısır’dan çıkış hikâyesinde Firavun’un savaş arabalarıyla karşılaştığını hatırlamak mümkündür (Çık. 14:6-9). Yine gözle görülür askeri teknoloji ile RAB’e güven arasındaki gerilim vardır.

RAB Yeşu’ya “Onlardan korkma, çünkü yarın bu saatlerde hepsini İsrail’in önüne sereceğim” der (Yeşu 11:6). Ardından atların art ayak sinirlerini kesmesini ve savaş arabalarını yakmasını buyurur. Bu buyruk ilk bakışta neden İsrail’in bu değerli askeri araçları kendi ordusuna katmadığı sorusunu doğurur.

Anlatı, İsrail’in askeri gücünü rakibinin sistemini kopyalayarak büyütmesine izin vermez. Mezmurlar daha sonra “Kimi savaş arabalarına, kimi atlara güvenir; bizse Tanrımız RAB’bin adını anarız” diyecektir (Mez. 20:7). Bu ayeti doğrudan Yeşu 11’in açıklaması diye sunmak gerekmez, fakat aynı teolojik çizgiyi taşır: güvenin merkezi askeri teknolojinin büyüklüğü değildir.

Atların sakatlanması bugünkü okuyucu için hayvan refahı açısından da rahatsız edicidir. Metin bunu gizlemez. Antik savaş düzeninde atlar askeri sistemin parçasıdır ve verilen buyruk savaş kapasitesini ortadan kaldırmaya yöneliktir. Bu sahneyi modern hayvanlara zarar verme konusunda genel bir model yapmak elbette mümkün değildir. Belirli tarihsel savaş bağlamı dışına taşınmamalıdır.

Buradaki daha büyük teolojik mesele, İsrail’in zafer sonrası neye güveneceğidir. İnsan çoğu zaman korktuğu gücü ele geçirince kendini güvende hisseder. Düşmanın savaş arabaları bir zamanlar tehditse, onları kendine alınca çözüm olacak gibi görünür. Fakat RAB İsrail’in geleceğini bu araçlara bağlamaz. Güvenlik kaynağını fethedilen teknolojide değil, kendisinde tutar.

Savaş arabalarını yakma buyruğu İsrail’in gelecekte teknolojik gelişmeyi reddetmesi gerektiğini göstermez. Sorun, savaş gücünü çoğaltan araçların teolojik güvenceye dönüşmesidir. Yasa’nın Tekrarı kralın çok sayıda at edinmemesini söylerken özellikle halkı yeniden Mısır’a yöneltme tehlikesini anımsatır. Mısır, güçlü at ve savaş arabası sisteminin sembolüdür. İsrail’in krallığı güvenlik ararken eski kölelik düzeninin güç mantığını kopyalamamalıdır.

Bu ilke güç sahibi kurumlar için de önemlidir. Bir kilise, yardım kuruluşu veya hizmet başlangıçta dua, fedakârlık ve küçük imkânlarla yaşarken büyüdükçe bütçe, bina, teknoloji ve itibar kazandığında güven merkezi yavaşça değişebilir. Araçlar kötü değildir; fakat “bunlar olmadan Tanrı’nın işi yürümez” düşüncesi ortaya çıktığında araç efendi olmaya başlar.

Atların savaş dışı bırakılması ayrıca zaferin sonraki anlatımını da etkiler. İsrail düşmanın askeri üstünlüğünü ele geçirip kendi başarı hikâyesine dönüştüremez. Bu, “biz onların silahlarıyla onları yendik” denmesini zorlaştırır. Anlatı RAB’in yardımını öne çıkaracak biçimde İsrail’in elindeki alternatif güven kaynaklarını sınırlar.

Bu, teknoloji karşıtlığı öğretisi değildir. Kutsal Kitap araçları ve becerileri kategorik olarak reddetmez. Daha sonraki İsrail kralları at ve savaş arabası kullanacaktır; hatta bu kullanımın ölçüsü ve güven boyutu Yasa’da özellikle sınırlandırılır (Yas. 17:16). Sorun aracın varlığı değil, aracın güven kaynağına dönüşmesidir.

Hasor’un yakılması ve savaş arabalarının imhası, zaferin ardından yeni bir imparatorluk merkezi kurma ihtimalini de sınırlar. İsrail, düşmanın başkentini ve askeri sistemini ele geçirip aynı güç düzenini kendi adına sürdürmez. En azından bu sahnede zafer, eski tahakküm yapısını miras alma fırsatına çevrilmez.

Bu ilke bütün siyasi yapılara doğrudan bir yönetim modeli vermez; fakat ruhsal bir uyarı taşır. İnsan bazen eleştirdiği güce kavuşunca aynı yöntemleri daha “iyi amaçla” kullanabileceğini düşünür. Yeşu 11, amaç kadar güven kaynağının ve aracın da sınanması gerektiğini hatırlatır. RAB’in halkı yalnız kimin kazandığıyla değil, kazandıktan sonra neye güvendiğiyle de sınanır.

Yeşu düşman ordusuna Merom suları yakınında ansızın saldırır (Yeşu 11:7). Büyük sayı İsrail’i felç etmez. RAB’in sözü korkuyu yok eden büyülü bir duygu üretmekten çok, korkuya rağmen hareket edecek yön verir.

Hasor yanıyor: Yargı, itaat ve tekrarlanan fetih dili

RAB kuzey koalisyonunu İsrail’in eline verir; İsrail onları kovalar ve yenilgiye uğratır (Yeşu 11:8-9). Yeşu RAB’in buyurduğu gibi atların art ayak sinirlerini keser ve savaş arabalarını yakar. Anlatı özellikle “RAB’in buyurduğu gibi” ifadesiyle itaati vurgular.

Yeşu daha sonra Hasor’a döner, kralını öldürür ve kenti yakar (Yeşu 11:10-11). Hasor diğer krallıkların başı olduğu için özel biçimde yakılır. Diğer tepe kentlerinin tamamı yakılmaz; İsrail ganimetlerini ve hayvanlarını alır (Yeşu 11:13-14). Bu ayrıntı fetih yönteminin her kentte aynı olmadığını gösterir.

Yine sert herem dili vardır. İnsanlar kılıçtan geçirilir, sağ kalan bırakılmadığı ifade edilir. Önceki bölümlerde olduğu gibi bu dili ne yumuşatmak ne de bugünkü şiddete model yapmak gerekir. Metin gerçek yargı ve savaş anlatır; kilise ise tarihteki bu antlaşma buyruğunu kendisine fiziksel fetih yetkisi olarak alamaz.

Bölümün önemli cümlelerinden biri, RAB’in Musa’ya buyurduğunu Musa’nın Yeşu’ya, Yeşu’nun da aynen yerine getirdiğini söylemesidir (Yeşu 11:15). “RAB’in Musa’ya buyurduklarından hiçbirini yerine getirmeden bırakmadı” ifadesi, Yeşu’nun liderliğini Musa’nın sözünün devamında konumlandırır. Yeşu yenilikçi bir fatih olarak kendi programını yürütmez; kendisine devredilen buyruğun altında kalır.

Bu süreklilik Yeşu kitabının ana temalarından biridir. Musa ölmüştür ama RAB’in sözü ölmemiştir. Lider değişir, antlaşma devam eder. Tanrı’nın halkında sağlıklı geçiş, yeni liderin eski liderin kişiliğini taklit etmesi değil, aynı Tanrı’nın sözüne sadık kalmasıdır.

Bölüm uzun bir coğrafi fetih özeti verir: dağlık bölge, Negev, Goşen, Şefela ve çeşitli alanlar ele geçirilir (Yeşu 11:16-17). “Yeşu bütün bu krallarla uzun süre savaştı” denmesi önemlidir (Yeşu 11:18). Önceki bazı sahneler hızlı mucize izlenimi verse de fetih bütünü tek bir haftalık zafer değildir. Uzun süren mücadele vardır.

Bu, Tanrı’nın vaadi ile zaman arasındaki ilişkiyi düzeltir. RAB’in söz vermesi, her şeyin anında gerçekleşeceği anlamına gelmez. İsrail gerçek savaşlar, uzun seferler ve yorucu süreçler yaşar. Vaadin kesinliği sürecin kısalığını garanti etmez.

Metin, Givonlular dışında hiçbir kentin İsrail’le barış yapmadığını söyler (Yeşu 11:19). Ardından RAB’in onların yüreklerini katılaştırdığı ve savaş için geldikleri ifade edilir (Yeşu 11:20). Bu, seçilmişlik ve Tanrısal egemenlik açısından zor bir cümledir.

Kutsal Kitap’ta yürek katılığı bazen insanın kendi direnişi, bazen Tanrı’nın yargısal eylemi olarak anlatılır; Firavun hikâyesinde iki dil de kullanılır (Çık. 8:15; Çık. 10:1). Yeşu 11, Tanrı’nın egemen yargısını vurgular. Bu, insanların iradesiz kuklalar olduğu basit bir mekanizma gibi açıklanamaz; metin burada felsefi sistem kurmaz, yargı tarihini anlatır.

Yürek katılığı ifadesini yalnız Tanrı’nın keyfi biçimde bazı insanları kötülüğe zorlaması olarak okumak, Kutsal Kitap’ın daha geniş tanıklığını daraltır. Firavun anlatısında bazen Firavun kendi yüreğini katılaştırır, bazen RAB’in onu katılaştırdığı söylenir. Bu iki dil, insanın gerçek sorumluluğu ile Tanrı’nın egemen yargısının aynı hikâyede birlikte bulunabileceğini gösterir.

Yeşu 11’de de kralların savaş için birleşmesi onların gerçek siyasi ve askeri kararıdır. RAB’in yüreklerini katılaştırması, bu direnişin yargı altında kararlı hâle gelmesini anlatır. Metin bunu insanların masum olduğu hâlde zorla kötüleştirildiği bir sahne gibi sunmaz. Yine de Tanrı’nın egemenliğinin insan iradesiyle tam olarak nasıl ilişkili olduğuna dair bütün felsefi ayrıntıları vermez.

Bu nedenle Reform geleneğinin Tanrı’nın egemenliğini güçlü biçimde vurgulaması doğru bir Kutsal Kitap damarına dayanır; fakat pastoral dilde insanları fatalizme itmemek gerekir. İnsan gerçek çağrılara, uyarılara ve sorumluluğa muhataptır. Kutsal Kitap Tanrı’nın egemenliğini insanın “nasıl olsa hiçbir şey yapamam” mazeretine dönüştürmez.

Givonluların istisnası da önemlidir. Kenan halkından bir grubun barış içinde yaşamaya devam ettiği daha önce anlatılmıştır. Dolayısıyla yargı dili etnik determinizm değildir. Rahav ve Givonlular, fetih anlatısının içinde lütuf ve yaşam istisnası değil, Tanrı’nın merhametinin gerçek örnekleridir.

Anaklılar ve savaşın ardından gelen “dinlenme”

Yeşu dağlık bölgede yaşayan Anaklıları da ortadan kaldırır; yalnız Gazze, Gat ve Aşdot’ta bazıları kalır (Yeşu 11:21-22). Anaklılar, kırk yıl önce casusların korkusunu büyüten halklar arasındaydı. Sayılar 13’te casuslar kendilerini onların yanında çekirge gibi hissettiklerini söylemişti (Say. 13:28-33).

Bu nedenle Anaklıların yenilgisi yalnız yeni bir askeri ayrıntı değildir; eski korkunun kapanışıdır. İlk kuşak onların büyüklüğünü RAB’in vaadinden daha belirleyici görmüştü. Yeni kuşak ise aynı korkutucu isimlerin karşısında RAB’in sözüne göre ilerler.

Burada “korkularınızla yüzleşirseniz her devinizi yenersiniz” gibi kişisel gelişim metaforuna acele etmemek gerekir. Anaklılar gerçek tarihsel topluluklardır. Yine de anlatıda eski korku hafızasının kırılması anlamlıdır. Tanrı’nın halkı bir zamanlar kendisini felç eden düşmanla tekrar karşılaşır ve bu kez farklı tepki verir.

Aşdot, Gat ve Gazze’de Anaklıların kalması da “hepsi tamamen yok edildi” dilini mekanik biçimde okumamamız gerektiğini gösterir. Kitap kendi içinde kalan grupları açıkça belirtir. Fetih önemli ölçüde tamamlanmıştır ama mutlak anlamda her yer temizlenmiş değildir.

“Uzun süre savaştı” cümlesi, Yeşu kitabını yalnız olağanüstü hızlı zaferler dizisi gibi okumamızı da engeller. Şeria bir anda açılmış, Eriha duvarları olağanüstü biçimde çökmüş olabilir; fakat ülkenin bütünü için aylar ve yıllar süren süreç gerekir. Tanrı’nın işi hem ani müdahaleler hem uzun sadakat dönemleri içerebilir.

Bu, ruhsal yaşamda beklenti yönetimi açısından değerlidir. İnsan büyük bir dua cevabı yaşadıktan sonra bütün sorunların aynı hızda çözülmesini bekleyebilir. Oysa Kutsal Kitap’ta bazı kapılar bir anda açılır, bazı yollar uzun yürüyüş ister. Mucize, sabrı gereksiz kılmaz.

Anaklıların adı da ilk kuşağın korku hafızasına bağlanınca yeni kuşağın zaferi daha anlamlı olur. Kırk yıl önce “onların yanında çekirge gibiyiz” diyen halkın çocukları şimdi aynı bölgede ilerler. Fakat bunun nedeni yeni kuşağın genetik olarak daha cesur olması değildir. Fark, RAB’in sözüne verilen karşılıktadır. Korku nesnesi aynı kalabilir; iman cevabı değişebilir.

Yine de yeni kuşak da kusursuz değildir. Yeşu’nun ilerleyen bölümleri mirasın tam olarak sahiplenilmediğini ve bazı halkların çıkarılamadığını gösterecektir. Kutsal Kitap hiçbir kuşağı romantikleştirmez. Sadakat örneklerini gösterirken tamamlanmamış alanları da saklamaz.

Son ayet “Yeşu RAB’bin Musa’ya söylediği gibi bütün ülkeyi aldı; sonra onu İsrail’e oymaklarına göre miras olarak verdi. Ülke savaştan dinlendi” der (Yeşu 11:23). Bu cümle kitabın ilk büyük bölümünün kapanışıdır. Fetih anlatısından miras paylaşımına geçiş başlar.

“Bütün ülkeyi aldı” ifadesi ile Yeşu 13’te “alınacak daha çok ülke var” denmesi ilk bakışta çelişkili görünebilir (Yeşu 13:1). Fakat iki cümle farklı düzeyleri anlatır. Büyük askeri koalisyonların direnci kırılmış, ülke İsrail’in egemenlik alanına verilmiş ve paylaştırılabilir hâle gelmiştir; yine de oymakların tek tek yerleşip sahip olması gereken bölgeler kalmıştır.

Bu “verildi ama henüz bütünüyle sahip olunmadı” gerilimi Yeşu kitabının miras bölümünü anlamak için önemlidir. Tanrı’nın armağanı gerçektir; insan sorumluluğu da devam eder. Ülkenin verilmiş olması, her köyün otomatik olarak yerleşilmiş olduğu anlamına gelmez.

“Ülke savaştan dinlendi” sözü de mutlak, sonsuz barış anlamına gelmez. Hâkimler kitabı daha sonra yeni çatışmaları gösterecektir. Buradaki dinlenme, büyük fetih savaşlarının bu evresinin sona ermesidir. Halk artık sürekli cephe hareketinden yerleşim ve miras düzenine geçebilir.

“Dinlenme” kavramı yalnız savaşın olmaması değil, Tanrı’nın vaat ettiği düzene yerleşme fikrini de taşır. Yasa’nın Tekrarı daha önce RAB’in halkına çevredeki düşmanlarından rahat verip güvenlik içinde yaşatacağı zamandan söz etmişti (Yas. 12:9-10). Yeşu 11 bu vaadin önemli bir aşamasını gösterir.

Fakat dinlenme, gevşeme ve antlaşmayı unutma hakkı değildir. Tam tersine, savaşın baskısı azaldığında sadakat yeni biçimde sınanacaktır. Kriz insanı dua etmeye zorlayabilir; bolluk ve güvenlik ise unutkanlık doğurabilir. İsrail’in sonraki tarihi, dinlenme dönemlerinin de ruhsal risk taşıdığını gösterecektir.

İbraniler’in Yeşu dinlenmesini nihai görmemesi bu yüzden güçlüdür. Tarihsel armağan gerçektir ama insanın Tanrı’yla tam ve sonsuz huzurunu tamamlamaz. Hristiyan için nihai dinlenme, coğrafi güvenlikten veya siyasi barıştan daha derindir; Tanrı’nın tamamlanmış kurtuluşunda ve yeni yaratılış umudunda yer alır.

İbraniler mektubu Yeşu’nun verdiği dinlenmenin nihai olmadığını özellikle söyler (İbr. 4:8-11). Kutsal Kitap’ın başka bölümleriyle kurulan bu bağlantı önemlidir. Yeşu gerçek tarihsel dinlenmeye götürmüştür, fakat Tanrı halkının nihai dinlenmesi daha büyüktür. Eski Antlaşma armağanı küçümsenmez; daha geniş umudun habercisi olur.

Yeşu 11’in sonunda savaş sesi diner. Fakat sessizlik görevin bittiği anlamına gelmez. Önlerinde toprakların paylaşılması, oymakların yerleşmesi ve antlaşma sadakatinin gündelik yaşamda sürdürülmesi vardır. Savaş kazanmak bir şeydir; armağanı sadakatle yaşamak başka bir şey.

02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN

Kuzey ordusunun büyüklüğü, atları ve savaş arabaları İsrail’i korkutabilecek gerçek güçlerdi. Sizin hayatınızda “gözle görülen güç” Tanrı’ya güveninizi hangi alanlarda kolayca gölgede bırakıyor?
RAB İsrail’e düşmanın savaş arabalarını kendi gücüne katmak yerine yakmasını söyledi. Bir zamanlar sizi korkutan güce sahip olduğunuzda ona güvenmeye başlama tehlikesi bugün hangi biçimlerde görülebilir?
Yeşu’nun krallarla “uzun süre” savaştığı söyleniyor. Tanrı’nın açık bir vaadi olduğu hâlde sürecin uzun sürmesi, iman ve sabır anlayışınızı nasıl etkiliyor?
Yüreklerin katılaştırılması ifadesi size Tanrı’nın egemenliği ve insan sorumluluğu hakkında hangi zor soruları sorduruyor? Metnin verdiğinden fazla kesinlik üretmemenin önemi nedir?
“Ülke savaştan dinlendi” denmesine rağmen daha alınacak yerler vardı. Hayatınızda gerçek bir ilerlemeyi küçümsemeden, işin henüz tamamlanmadığını kabul etmek nasıl mümkün olabilir?

03 — HAYATA TAŞIYIN

Sayıların ve araçların sizi yönetmesine izin vermeyin

Büyük bütçe, güçlü teknoloji, geniş ekip veya siyasi etki yararlı olabilir; ama güven kaynağına dönüşürse putlaşır. Sahip olduğunuz araçları kullanın, fakat kimliğinizi ve güvenliğinizi onlara bağlamayın.

Korktuğunuz gücü ele geçirince ona benzemeyin

İnsan bazen kendisini ezmiş güce kavuşunca aynı sistemi yeniden üretir. Yetki, para veya nüfuz kazandığınızda “Artık sıra bende” demeyin. RAB’in değerleri, yalnız güçsüzken değil güçlü olduğunuzda da sizi sınırlasın.

Uzun süren itaati başarısızlık sanmayın

Yeşu’nun seferleri uzun sürdü. Bazı doğru işler yıllar ister: çocuk yetiştirmek, karakter oluşturmak, topluluk kurmak, iyileşmek, öğrenmek. Hızlı sonuç olmaması Tanrı’nın sözünün başarısız olduğu anlamına gelmez.

Tanrı’nın kullandığı aracı Tanrı’nın yerine koymayın

Bir yöntem, kişi veya kurum geçmişte size büyük yardım etmiş olabilir. Şükredin ama ona mutlak güven vermeyin. RAB araçları kullanır; araçlar RAB değildir.

Zor teolojik cümlelerde sınırlarınızı kabul edin

Yürek katılığı gibi konularda Kutsal Kitap’ın bütün tanıklığını birlikte okuyun. Tek ayetten insan iradesi veya Tanrı’nın egemenliği hakkında acele ve sert sistemler üretmeyin. Bilmediğiniz yerde “bunu tam bilmiyoruz” diyebilmek teolojik olgunluktur.

Gerçek ilerlemeyi küçümsemeyin, tamamlanmış da sanmayın

İsrail büyük savaşı bitirdi ama yerleşim işi sürüyordu. Siz de hayatınızdaki gerçek gelişmeler için şükredin. Aynı zamanda kalan sorumluluğu görmezden gelmeyin. Şükür ile uyanıklık birlikte yürüyebilir.

Nihai dinlenmeyi geçici başarıda aramayın

Yeşu’nun verdiği dinlenme gerçekti ama son değildi. İş, ev, sağlık, emeklilik veya hizmet başarısı değerli armağanlardır; fakat insan yüreğinin nihai dinlenmesi değildir. Hristiyan umudu İsa Mesih’te ve Tanrı’nın tamamlayacağı kurtuluşta daha ileriye bakar.