Şofar: Bir Boynuzun Çağrısı

GİRİŞ

Şofar gösterişli bir alet değildir. Temelinde bir hayvan boynuzu vardır; dar ucundan üflenir ve keskin, kolay fark edilen bir ses çıkarır. Metalden yapılmış uzun bir boru değildir, karmaşık tuşları yoktur ve bir orkestranın melodik zenginliğini üretmek için tasarlanmış değildir. Buna rağmen Kutsal Kitap’ta bazen bir şehrin önünde, bazen alarm anında, bazen ibadet çağrısında, bazen de bütün ülkeye özgürlük ilan edilirken duyulur.

Aynı nesnenin farklı yerlerde farklı şeyler söylemesi önemlidir. Yeşu 6’da şofar, İsrail’in Eriha çevresindeki yürüyüşünün belirlenmiş işaretlerinden biridir. Yoel 2’de önce yaklaşan tehlikeyi duyurur. Birkaç ayet sonra ise yaşlıdan bebeğe kadar bütün halkı oruç ve dua için toplamaya çağırır; Levililer 25’te uzun bir yıl döngüsünün sonunda, özgürlük yılının başladığını bütün ülkeye duyurur.

Bu nedenle şofar için tek bir “gizli anlam” bulmaya çalışmak doğru değildir. Aynı boynuz bazen alarm verir, bazen insanları toplar, bazen belirlenmiş anı haber verir. Asıl soru “Şofar neyin simgesidir?” değil, “Bu sahnede sesi neyi duyuruyor ve işitenlerden ne bekleniyor?” sorusudur.

01 — METNİ ANLAYIN

Her boru şofar değildir

Türkçe Kutsal Kitap’ta “boru”, “borazan” veya “boynuz” gibi kelimeler gördüğümüzde aynı aleti düşünmek kolaydır. İbranice metin ise farklı üflemeli araçları ayırır. Şofar, boynuzdan yapılan bir ses aracıdır. Sayılar 10’da Musa’ya yapılması emredilen iki boru ise dövme gümüştendir ve başka bir kelimeyle adlandırılır. Bu iki nesnenin yapıldığı madde ve kullanım düzeni aynı değildir.

Sayılar 10’daki gümüş boruların nasıl yapılacağı açıkça söylenir: iki tane olacak ve dövme gümüşten hazırlanacaktır. Bunlar topluluğu bir araya getirmek, önderleri çağırmak ve ordugâhın hareketini düzenlemek için kullanılır. Savaşta alarm vermek ve belirli sunular sırasında çalmak da görevleri arasındadır. Üstelik bu boruları çalma görevi Harun’un oğulları olan kâhinlere verilir. Şofar ise Kutsal Kitap’ın farklı bölümlerinde kâhinlerin, savaşçıların, gözcülerin veya topluluğun işittiği başka bir ses aracı olarak karşımıza çıkar.

Bu ayrım küçük görünse de önemlidir. “Kutsal Kitap’ta boru geçtiğine göre bu şofardır” diye düşünürsek, farklı nesneleri tek bir alete dönüştürürüz. Sayılar 10’un gümüş boruları metalden yapılmış özel araçlardır; şofar ise boynuz kökenlidir. Aynı ses dünyasına ait olabilirler, ama aynı eşya değildirler.

Şofarın kendisi nasıl hazırlanıyordu? Modern şofar örneklerinde hayvan boynuzunun dar ucu kesilir ve üflemeye uygun hâle getirilir; boynuz bazen ısıtılarak şekillendirilir. The Metropolitan Museum of Art’taki daha geç dönem örnekleri, koç boynuzu ve başka hayvan boynuzlarından yapılmış şofarların gerçekten kullanıldığını gösterir. Bunlar Musa, Yeşu veya Yoel döneminden kalan örnekler değildir; dolayısıyla bugün gördüğümüz her kıvrım, ölçü veya yapım tekniğini doğrudan eski İsrail’e taşıyamayız.

Kutsal Kitap bize şofar üretimi için ayrıntılı bir atölye tarifi vermez. Şofarın kaç santimetre olması gerektiğini, her zaman hangi hayvanın boynuzundan yapılacağını veya sesinin hangi notada çıkacağını söylemez. Yeşu 6 ise özellikle “koç boynuzundan yapılmış borular” ifadesini kullanır; en azından o sahnede boynuz türü açıkça belirtilmiştir. Bütün şofar kullanımlarını bu tek örneğe göre tanımlamak yine de doğru olmaz. Metin nerede ayrıntı veriyorsa orada durmak, vermediği yerde tahmin üretmemek gerekir.

Şofarın çalışma biçimi basittir: insan nefesi boynuzun içinden geçer ve güçlü bir ses oluşur. Bu sadelik onu değersiz yapmaz. Uzun mesafeden fark edilebilen, melodiden çok işaret vermeye uygun bir ses üretmesi onu topluluk hayatında kullanışlı hâle getirir. Bir çağrı duyurmak için herkesin aynı melodiyi bilmesi gerekmez; sesin ne zaman ve neden çalındığını bilmesi yeterlidir. Bu da şofarı özellikle uyarı ve toplama anlarında kullanışlı kılar.

Bu yüzden şofarı yalnız bir “müzik aleti” olarak düşünmek eksik kalır. Kutsal Kitap’ta çoğu kez bir konserin parçası gibi değil, dikkat çeken bir ses olarak iş görür. İnsanları harekete geçirir, uyarır veya belirli bir ana yöneltir.

Aynı ses, farklı çağrılar: Eriha ve Yoel

Yeşu 6, şofarın en tanınmış sahnelerinden biridir. İsrail Eriha’nın çevresinde yürürken yedi kâhin koç boynuzundan yapılmış borular taşır. Altı gün boyunca kent çevresinde bir kez yürünür. Yedinci gün ise düzen değişir. Kent yedi kez dolaşılır; belirlenmiş anda borular uzun uzun çalınır ve halk bağırır. Metin duvarların bundan sonra çöktüğünü anlatır.

Buradaki düzen dikkat çekicidir. Sandık önde taşınır, kâhinler belirlenmiş yerde yürür, halk uzun süre sessiz kalır ve Yeşu’nun “bağırın” buyruğunu bekler. Şofar kendi başına bağımsız bir silah gibi davranmaz. O, Tanrı’nın Yeşu’ya verdiği düzenin içinde belirlenmiş anı duyuran işaretlerden biridir.

Eriha’yı “ses dalgaları duvarın doğal titreşim frekansını buldu ve surlar çöktü” biçiminde açıklamaya çalışmak metnin yönünü değiştirir. Yeşu 6 akustik deney anlatmaz. Kutsal Kitap duvarların nasıl bir fizik hesabıyla çöktüğünü açıklamak yerine, RAB’bin kenti İsrail’e verdiğini ve halkın verilen buyruğa göre hareket ettiğini anlatır. Richard Pratt’ın Yeşu yorumu da Eriha’daki yürüyüşü normal bir kuşatma tekniği olarak değil, zaferin RAB’den geldiğini gösteren sıra dışı bir düzen olarak okur. Şofarın sesi bu düzenin içindedir, düzenin sahibi değildir.

Şofarın sesi burada belirlenmiş anı ayırır. Halk altı gün boyunca kendi istediği anda bağırmaz; yedinci gün bile ancak Yeşu’nun buyruğundan sonra sesini yükseltir. Nesnenin gücünden çok itaatin yönü öne çıkar; şofarı bugünkü “yüksek sesle ilan edersen duvarların yıkılır” yöntemine çevirmek, Yeşu 6’nın kendisini kaybetmek olur.

Yoel 2’de ise şofar bambaşka bir sahnede duyulur. Bölümün ilk ayeti Siyon’da boru çalınmasını ister; amaç halkı uyarmaktır. RAB’bin günü yaklaşmaktadır. Ülkenin sarsılması gereken bir tehlike vardır. Şofar, askeri alarmı andıran biçimde dikkati yaklaşan krize çeker.

Fakat aynı bölümün 15. ayetinde şofar yeniden çalınır. Bu kez amaç yalnız tehlikeyi haber vermek değildir. Oruç için gün belirlenecek, özel toplantı yapılacak ve halk toplanacaktır. Yaşlılar, çocuklar, emzikteki bebekler, hatta yeni evliler bile çağrının dışında bırakılmaz; aynı ses önce “tehlike geliyor” derken şimdi “bir araya gelin” demektedir.

Bu değişim, şofarın sabit bir ruhsal anlam taşımadığını çok iyi gösterir. Nesne aynı olabilir, ama çağrının içeriği değişir. İlk kullanım alarmdır; ikincisi topluluğu Tanrı’ya dönmeye çağıran bir toplanma işaretidir. Working Preacher’ın Yoel 2 yorumu da bu iki kullanımın aynı bölüm içinde önce uyarı, sonra toplanma çağrısı olarak yer aldığını özellikle belirtir.

Dahası, Yoel’in hedefi yalnız insanların bir meydanda toplanması değildir. “Giysilerinizi değil, yüreklerinizi paralayın” çağrısı, dışarıdaki sesin içeride gerçek dönüşe yol açması gerektiğini gösterir. Şofarı duymak yetmez. Toplanmak da tek başına yetmez. Çağrının istediği cevap, bütün yürekle RAB’be dönmektir.

Buradan bugünkü ibadete taşınabilecek en önemli nokta da budur. Yüksek ses, güçlü müzik veya duygusal atmosfer insanın yüreğini otomatik olarak değiştirmez. Şofar Yoel’de dikkat çeker, ama tövbeyi üretmez; insanlar çağrıyı işitir ve ona karşılık vermek zorundadır.

Özgürlük yılı: boynuz sesi bütün ülkeye ne ilan ediyordu?

Levililer 25’te şofarın sesi başka bir ağırlık kazanır. Yedi Şabat yılının, yani kırk dokuz yılın ardından, yedinci ayın onuncu gününde bütün ülkede yüksek sesle boru çalınacaktır. Bu gün aynı zamanda Günahları Bağışlatma Günü’dür; ardından ellinci yıl kutsal sayılacak ve bütün ülke halkı için özgürlük ilan edilecektir.

Burada şofar yalnız toplantı çağrısı değildir. Bir yılın başlangıcını ilan eder ve o yılın düzeni toprak, aile ve borç nedeniyle hizmet durumuna düşmüş insanlar üzerinde doğrudan etkiler doğurur. Herkes kendi toprağına ve ailesine dönecektir. Satılan bazı araziler geri dönecek. Yoksullaşarak hizmet durumuna giren İsrailliler de özgürlük yılıyla birlikte ailelerine kavuşacaktır.

Levililer 25’in bu düzeni modern tapu, banka veya çalışma sistemiyle birebir aynı değildir. Bölüm eski İsrail’in aile toprağı, akrabalık ve borç ilişkileri içinde konuşur. Bu nedenle özgürlük yılını doğrudan bugünkü bir ekonomik programa çevirmek doğru olmaz. Fakat metnin kendi gerekçesi çok güçlüdür: toprağın asıl sahibi RAB’dir ve İsrailliler Mısır’dan çıkaran RAB’bin kullarıdır.

Bu, sahiplik düşüncesine sınır koyar. Bir İsrailli toprağı sonsuza kadar kendi mutlak malı gibi göremez; Levililer 25:23 açıkça “Tarlanız temelli olarak satılamaz. Çünkü bana aittir” der. Aynı bölüm, İsraillilerin birbirlerine sert efendilik etmemelerini de emreder. Şofarın sesi böylece yalnız kulağa ulaşan bir ses değil, bütün topluma “sahip olduğunuz şeyler sınırsız değildir” diyen bir ilan olur.

Özgürlük yılı için kullanılan yovel sözcüğü ile boynuz arasındaki köken ilişkisi üzerine farklı görüşler vardır. Bazı araştırmacılar sözcüğün koç boynuzuyla ilişkili olduğunu düşünür; başka açıklamalar da önerilmiştir. Kelimenin kökenini kesinleştirmeden de Levililer 25’in açık cümlesini anlayabiliriz: belirlenmiş günde boynuz sesi duyulur ve ellinci yıl özgürlük yılı olarak ilan edilir.

Şofar tek başına özgürlük üretmez. Boynuz üflendi diye toprak sihirli biçimde sahip değiştiriyor değildir. Ses, Tanrı’nın verdiği düzenin başladığını duyurur; asıl ağırlık borunun sesinde değil, ilan edilen buyruğun uygulanmasındadır.

Peter Y. Lee’nin Levililer yorumu, özgürlük yılını toprağın ve İsraillilerin RAB’be ait oluşuyla ilişkilendirir. İnsan ekonomik sıkıntı yüzünden toprağını kaybetmiş veya hizmet durumuna girmiş olsa bile, bu durum sınırsız ve kalıcı bir sahiplik hakkına dönüşmez. Bölüm, bir insanın başka bir insan üzerindeki gücünü de toprağa sahip olma iddiasını da RAB’bin sahipliği altında sınırlar.

Şofarın nesne olarak hikâyesi burada tamamlanmış gibi görünür. Yeşu’da belirlenmiş anı duyurur. Yoel’de tehlikeyi haber verir ve halkı toplar. Levililer’de ise özgürlüğün başlaması gereken yılı bütün ülkeye ilan eder. Aynı ses farklı yerlerde farklı çağrılar taşır; değişmeyen şey, çağrının dinlenmek üzere verilmesidir.

Bu nedenle şofarı bugün yalnız “zafer sesi”, yalnız “tövbe sesi” veya yalnız “özgürlük sesi” diye tanımlamak Kutsal Kitap’taki kullanımını daraltır. Nesnenin anlamını boynuzun maddesi değil, bulunduğu bölüm belirler. Şofarı anlamanın en doğru yolu, her sahnede önce şu soruyu sormaktır: Bu ses burada neyi haber veriyor ve halktan nasıl bir karşılık bekleniyor?

02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN

Şofar ile Sayılar 10’daki dövme gümüş boruların aynı nesne olmadığını bilmek, Türkçe Kutsal Kitap’ta “boru” kelimesini gördüğümüzde nasıl daha dikkatli okumamıza yardım ediyor?
Eriha’da şofarı duvarları yıkan bir ses silahı olarak değil, Tanrı’nın verdiği düzen içindeki işaret olarak okumak anlatının merkezini nasıl değiştiriyor?
Yoel 2’de aynı şofarın önce alarm, sonra halkı toplama çağrısı için kullanılması, bir nesnenin anlamını bağlamdan koparmamamız gerektiğini nasıl gösteriyor?
Levililer 25’te özgürlük yılının şofar sesiyle ilan edilmesi, mülk, borç ve insan üzerinde sahip olduğumuzu düşündüğümüz hakların sınırları hakkında size ne düşündürüyor?
Hayatınızda çok sayıda güçlü ses arasında, gerçekten itaat etmeniz gereken çağrıyı nasıl ayırt ediyorsunuz?

03 — HAYATA TAŞIYIN

Her güçlü sesi Tanrı’nın çağrısı sanmayın

Şofar dikkat çekmek için güçlü bir araçtır. Fakat sesin yüksekliği mesajın doğruluğunu kanıtlamaz. Bugün de güçlü sunum, kalabalık heyecanı veya etkileyici müzik tek başına Tanrı’nın konuştuğunu göstermez. Duyduğunuzu Kutsal Yazı’yla sınayın. Etkilenmek ile ikna olmak aynı şey değildir.

Uyarıyı yalnız korkuya dönüştürmeyin

Yoel’de ilk şofar tehlikeyi haber verir, fakat bölüm insanları umutsuzluğa bırakmaz. Çağrı RAB’be dönmeye yönelir. Bir uyarıyı duyduğunuzda yalnız korkmakla yetinmeyin. Gereken dönüşü ve değişikliği düşünün; korku ancak doğru cevaba götürüyorsa yararlı olur.

Toplanmayı amaç değil cevap olarak görün

Yoel’de şofar halkı bir araya getirir, fakat toplanmanın kendisi son nokta değildir. Yaşlıdan bebeğe herkes çağrılır çünkü topluluğun birlikte RAB’be dönmesi gerekir. Kilisede bulunmak önemlidir; yalnız orada bulunmayı, söylenene cevap vermenin yerine koymayın.

Tanrı’nın buyruğunu yönteme çevirmeyin

Eriha’daki yürüyüş ve şofar sesi tekrar edilecek bir başarı tekniği değildir. Tanrı’nın o sahnede verdiği buyruğu bugünkü sorunlara uygulanacak ses formülüne dönüştürmeyin. İtaat ile kontrol tekniği aynı şey değildir. Tanrı’nın buyruğuna uymak, Tanrı’yı kendi yöntemimizle yönlendirmek değildir. Kutsal Kitap’taki bir olayı, sonucu garanti eden formüle çevirmeyin.

Sahip olduklarınızı mutlak hak saymayın

Levililer 25, toprağın asıl sahibinin RAB olduğunu açıkça söyler. Sahip olduğunuz para, mülk ve imkânlar size gerçek sorumluluk verir ama sınırsız hak vermez. Başkalarının hayatını kendi gücünüzün uzantısı gibi görmeyin.

Çağrının kimi kapsadığını fark edin

Yoel’in ikinci şofar çağrısında yaşlılar, çocuklar, bebekler ve yeni evliler birlikte anılır. Bazı çağrılar yalnız bireysel değildir. Bütün topluluğun cevap vermesi gerekir; ortak sorumluluğu yalnız kişisel tercihe indirgemeyin. Bazen Tanrı’ya dönüş, birlikte alınacak bir karar hâline gelir.

Ses dindikten sonra ne yaptığınıza bakın

Şofar sürekli çalmaz. Bir an gelir, çağrı duyulur ve sonra cevap zamanı başlar. Yeni bir heyecan aramadan önce zaten duyduğunuz doğru çağrıya sadakatle karşılık verin. Sürekli yeni ses aramak, daha önce işittiğiniz doğru söze itaat etmeyi ertelemenin yolu olmasın.

Kaynaklar

Kutsal Kitap: Levililer 25:8–13; Yeşu 6:1–20; Yoel 2:1, 15–17; Sayılar 10:1–10.
BibleHub, Hebrew `shofar` (H7782) — Şofarın boynuz kökenli üflemeli araç olarak kullanımını kontrol etmek için.
BibleHub, Hebrew `ḥaṣoṣrah` (H2689) — Sayılar 10’daki metal boruların şofardan farklı bir sözcükle adlandırıldığını kontrol etmek için.
TheTorah.com, “How Many Trumpet Blasts to Travel?” — Sayılar 10’daki iki dövme gümüş borunun topluluğu toplama ve ordugâhın hareketini düzenleme görevlerini karşılaştırmak için.
The Metropolitan Museum of Art, “Shofar” — Daha geç dönem gerçek koç boynuzu şofar örneğini ve modern hazırlama biçimlerini görmek için; Kutsal Kitap döneminin üretim tarifi olarak kullanılmamıştır.
The Gospel Coalition — Richard Pratt, “Joshua” — Eriha’daki yürüyüşün normal kuşatma tekniğinden farklı oluşunu ve zaferin RAB’be bağlandığını kontrol etmek için.
Working Preacher — Joel 2:1–2, 12–17 — Yoel 2’de şofarın önce uyarı, sonra topluluğu bir araya getirme çağrısı olarak kullanımını kontrol etmek için.
The Gospel Coalition — Peter Y. Lee, “Leviticus” — Levililer 25’te özgürlük yılı, toprak ve İsraillilerin RAB’be ait oluşu arasındaki bağlantıyı kontrol etmek için.

Çalışmalarım