Makabi İsyanı — Tapınağın Kirletilmesinden Yeniden Adanmaya

Kutsal Kitap’tan okuyun: Daniel 11, 29–35. ayetler · Yuhanna 10, 22–30. ayetler · İbraniler 11, 35–40. ayetler

GİRİŞ

Tapınağa geri dönenlerin ilk işi bayram yapmak olmadı. 1. Makabiler, Yahuda ile arkadaşlarının harap avluları ve kirletilmiş sunağı görünce yas tuttuklarını anlatır. Sonra güç bir soruyla karşılaşırlar: Bu sunağın taşları ne olacak? Sunağı söker, taşlarını bir peygamberin yol göstermesini beklemek üzere ayırırlar. Savaştaki başarı, kutsal mekân hakkında her kararı verebilecekleri anlamına gelmemiştir (1. Makabiler 4:36–46).

Makabi İsyanı’nı yalnız güçlü bir ordunun küçük bir topluluğa yenilmesi diye dinlersek bu duraksamayı kaçırırız. Hikâyede işgal ve baskı kadar, kimin sözünün dinleneceği sorusu da vardır. Bir kral ibadetin nasıl yapılacağını buyurur, yerel önderler kutsal makamları pazarlık konusu eder, bazı insanlar silaha sarılırken bazıları öldürülmeyi göze alarak boyun eğmez. Ardından bir bayram doğar; fakat ne bütün yaralar kapanmıştır ne de siyasi mücadele sona ermiştir.

Bu geçmiş, Yuhanna’da karşımıza çıkan kış bayramına kadar uzanır. İsa Mesih, Yeruşalim’de Tapınağın Açılışını Anma Bayramı sırasında yürürken kendisine Mesih olup olmadığı sorulur (Yuhanna 10, 22–24. ayetler). O sahneyi anlamak için önce yaklaşık iki yüzyıl geriye dönmek gerekir. Çünkü tapınağı yeniden açmanın sevinci ile halkın kurtuluş beklentisi aynı tarihsel hafızada yan yana durmaktadır.

01 — METNİ ANLAYIN

İnanca saldırı, kutsal makamların pazarlığında nasıl büyüdü?

Olayları öğrenirken başlıca antik anlatılarımız 1. ve 2. Makabiler’dir; ancak ikinci kitap birincinin devamı değildir. 2. Makabiler’in yazarı, Kireneli Yason’un beş kitaplık çalışmasını kısalttığını açıkça söyler; seçtiği olaylarda tapınak, zulüm ve Tanrı’nın adaleti öne çıkar. 1. Makabiler ise direnişçi ailenin önderliğini ve siyasi gelişmeleri daha uzun bir zaman boyunca izler. Kaynakların bu farklı ilgileri, her ayrıntıyı aynı sırayla anlatmalarını beklemememiz gerektiğini gösterir. Protestan/Reform yaklaşımı bu kitapları Kutsal Yazı kanonuna eklemeden tarihsel tanıklık olarak okuyabilir; bir eserin geçmişi aydınlatması, ona iman ve yaşam üzerinde Tanrı Sözü’ne ait otoriteyi vermeyi gerektirmez (2. Makabiler 2:19–32; Westminster İnanç Açıklaması 1.3–4).

Yahuda, M.Ö. 2. yüzyılda Seleukos yönetimi altındaydı; IV. Antiohos M.Ö. 175’te tahta çıktı. Fakat Yeruşalim’deki çözülmeyi yalnız yabancı bir kralın gelişiyle başlatamayız. 2. Makabiler 4, başkâhinlik makamını elde etmek için krala ödeme vaat eden Yason’u, ardından daha yüksek bir teklif vererek onun önüne geçen Menelaos’u anlatır. İbadet hizmeti, sarayın onayını satın alma yarışına sokulmuştur. Metnin anlattığı bu pazarlık, daha sonra yaşanacak baskıyı haklı çıkarmaz; topluluğun kendi içindeki çıkar ilişkilerinin onu nasıl savunmasız bırakabildiğini gösterir (1. Makabiler 1:10 ve tarih notu; 2. Makabiler 4:7–26).

Yason’un kurdurduğu gymnasion, yalnız bugünkü anlamda bir spor salonu değildi. Beden eğitimiyle birlikte Grek eğitimini, gençlerin yetiştirilmesini ve kentin ayrıcalıklı çevresine katılmayı temsil ediyordu. 2. Makabiler’in eleştirisinde, kâhinlerin sunaktaki hizmeti ihmal ederek bu çevrenin onurunu aramaları özellikle dikkat çeker. Dolayısıyla sorun yabancı bir kelime öğrenmekten çok, hangi hayatın değerli sayıldığı ve kimin takdirinin peşine düşüldüğüdür (2. Makabiler 4:9–17).

Onias’ın öldürülmesine Yahudilerle birlikte başka halklardan insanların da öfkelenmesi, çatışmayı iki kapalı kültürün savaşı gibi anlatmamıza izin vermez. Aynı dönemde birileri saraydaki ilişkisini çıkarı için kullanırken başkaları kendi çevresinden olmayan birinin uğradığı haksızlığa itiraz edebilmektedir. Bu ayrıntıyı koruduğumuzda insanları yalnız dilleri ya da kökenleriyle tanımlamak yerine, neye razı olduklarına ve kimin hakkını savunduklarına bakmayı öğreniriz (2. Makabiler 4:33–37).

M.Ö. 167 dolaylarında kraliyet müdahalesi, ataların yasasına bağlı yaşamanın ölüm tehlikesi taşıdığı bir baskıya dönüştü. 1. Makabiler, Kutsal Yasa tomarlarının yakılmasını, sünnetin yasaklanmasını ve kurban düzenine müdahaleyi anlatır. 2. Makabiler 6 ise Yeruşalim’deki tapınağın Olimposlu Zeus’a adanmasından söz eder. Sunaktaki yabancı uygulamaların bütün ayrıntılarını kesin biçimde yeniden kuramasak da anlatıların işaret ettiği zorlamanın ağırlığı açıktır. Kral yalnız para ya da siyasi itaat istememekte, insanların çocuklarıyla, sofralarıyla ve ibadetleriyle kurduğu bağı da yönetmeye kalkmaktadır (1. Makabiler 1:44–64; 2. Makabiler 6:1–11).

Antiohos’un amaçlarını açıklarken kaynakların anlattığı sonuçlarla kralın iç dünyası hakkında kurduğumuz tahminleri ayırmalıyız. Kişisel nefret, yerel çekişme ve siyasi otorite kaygısı arasında hangi etkenin ne kadar ağır bastığını her ayrıntısıyla bilemiyoruz. Bildiğimiz baskıyı, bilmediğimiz niyetler üzerine kuracağımız kesin bir psikolojik portreyle açıklamaya çalışmak araştırmayı zayıflatır. Üstelik siyasi nedenleri anladığımızda bile, kendi sofrası ve çocuğu üzerindeki sorumluluğu elinden alınan ailenin uğradığı haksızlık ortadan kalkmaz.

Direnişin tek bir yüzü yoktu: kılıç, sığınak ve işkence karşısındaki sadakat

Birinci Makabiler’de kralın görevlileri Modiin’deki kurban töreninde kâhin Matatias’tan örnek olmasını ister; kendisine ve ailesine ödül vaat ederek bu saygın adamın itaatini bütün topluluğun önüne koymaya çalışırlar. Matatias boyun eğmez, ardından emredilen kurbanı sunmaya gelen bir Yahudi’yi ve kralın görevlisini öldürüp oğullarıyla dağlara çekilir. Anlatı bu kanlı başlangıcı eski İsrail’in gayret örnekleriyle ilişkilendirerek över; olayın sonraki direnişteki yerini anlamak için bu övgüyü görmemiz gerekir, fakat onu bugünkü kiliseye verilmiş fiziksel şiddet yetkisi sayamayız (1. Makabiler 2:15–28).

Bu başlangıçta rahatsız edici bir gerçek var: Şiddet yalnız yabancı görevlilere yönelmez, aynı halkın içindeki insanlara da yönelir. Kaynak ilerleyen satırlarda zorla sünnetten de söz eder. Dinî baskıya karşı çıkışın bütün yöntemlerini kusursuz ilan etmek, anlatının bu yüzünü saklamak olurdu. Hristiyan okur için belirleyici yön, İsa Mesih’in düşmanları sevmeye ve onlar için dua etmeye çağırmasıdır; tarihi anlamak, onun bütün davranışlarını tekrarlamak değildir (1. Makabiler 2:44–48; Matta 5:43–48).

Dağlara kaçanların önünde de kolay bir yol yoktu. 1. Makabiler, Şabat günü saldırıya uğrayan ve karşılık vermeyen bir topluluğun öldürüldüğünü bildirir. Bunun ardından Matatias’ın çevresindekiler, aynı gün saldırıya uğrarlarsa kendilerini savunacaklarına karar verirler. Yasaya bağlı kalmaya çalışan insanların aynı tehlike karşısında farklı davranması, hepsinin korkusuzca aynı cevabı bildiği yönündeki romantik resmi dağıtır. Burada ailelerin ölümü, yas ve yeni bir kararın ağır sorumluluğu vardır. O kararı geçmişten koparıp bütün ahlaki sorunlara çözüm olacak bir formüle dönüştüremeyiz (1. Makabiler 2:29–41).

Matatias’tan sonra askerî önderliği üstlenen Yahuda Makabi’nin başarıları, 1. Makabiler 3–4’te daha büyük birliklere karşı verilen mücadeleler ve Emmaus çevresindeki çarpışmalar üzerinden anlatılır. Yazar, tapınağa dönüşün yolunu açan bu savaşları Tanrı’nın yardımı olarak yorumlar; dolayısıyla metin, birliklerin hareketini bildiren tarafsız bir çizelgeden fazlasıdır. Meydan konuşmalarını ve asker sayılarını bağımsız olarak doğrulayacak kayıtlar elimizde bulunmadığı için, harekâtın anlatıdaki genel ilerleyişiyle her ayrıntının kesinliğini aynı düzeyde tutmamalıyız (1. Makabiler 3–4).

Aynı yılların başka bir tanığı ise savaş kahramanı değildir. 2. Makabiler’de yaşlı Eleazar’a, yasaya uygun kendi yiyeceğini getirip kralın emrine uyuyormuş gibi yapması önerilir. Böylece görünüş kurtarılacak, kendisi de hayatta kalacaktır. Eleazar’ın itirazı, gençlerin onu gerçekten inancından dönmüş sanmasıdır. Metin onun kararını yalnız özel vicdanın temizliğiyle değil, geride bırakacağı örneğin doğruluğuyla ilişkilendirir. Bu sahnenin sert sorusu günümüze kolayca ulaşır: Kendi içimizde doğru saydığımız açıklama, dışarıdaki insanlara verdiğimiz yanlış mesajı gerçekten ortadan kaldırır mı (2. Makabiler 6:18–31)?

Yedi kardeş ile annelerinin anlatısı da bedene uygulanan şiddeti gizlemez. Özellikle annenin sesi, çocuklarını uzaktan seyreden sessiz bir figür olmaktan çıkar; onları, yaşamı veren Tanrı’ya güvenmeye çağırır. Kardeşlerin diriliş umudu, öldürülen bedenin Tanrı’nın geleceğinden silinmediği düşüncesini taşır. Buradaki konuşmaları olay anında tutulmuş kelimesi kelimesine tutanaklar sayamayız; kaynak, acının içinden bir sadakat tanıklığı kurmaktadır. Bununla birlikte bu edebî nitelik, anlattığı umudun ne olduğunu açıkça görmemize engel olmaz (2. Makabiler 7:9–23).

Daniel 11 bölümünün 31–35. ayetleri, kutsal yere saldırıyı ve günlük sununun kaldırılmasını, antlaşmayı terk edenlerle Tanrı’ya bağlı kalanların ayrılmasıyla birlikte anlatır. Antiohos dönemindeki olaylar bu tasvirin güçlü tarihsel karşılığıdır; yine de tarihsel eşleştirme, Daniel’in bütün gelecek sözlerini tek bir siyasi olaya kapatmamızı gerektirmez. Pasajın daha sarsıcı tarafı, Tanrı’yı tanıyanların direnmesinin hemen ardından bilgelerin kılıç, ateş, tutsaklık ve yağmayla karşılaşmasıdır. Okur, Tanrı’ya bağlılığın dokunulmazlık sağlamadığı bu anlatıda hem kötülüğe karşı durmaya hem de her doğru duruşun hemen zaferle sonuçlanacağı beklentisinden vazgeçmeye çağrılır.

İbraniler 11:35’te, dirilip daha iyi bir yaşama kavuşmak için salıverilmeyi reddedenlerden söz edilir. Bu ifade Makabi şehitlik anlatılarını güçlü biçimde hatırlatır; fakat ayet kişilerin adını ya da bir kaynak kitabı belirtmez. Bu nedenle bağlantıyı güçlü bir tarihsel yankı olarak okumak, açık bir kitap adı varmış gibi davranmaktan daha dikkatli olur. Bölümün asıl öğretisi ise kuşkuya yer bırakmaz: İman bazılarında kurtuluşu görerek, bazılarında da kurtuluşu henüz görmeden ölerek sürer. Hayatta kalanları başarılı imanlı, öldürülenleri başarısız sayan bir ölçü burada işlemez (İbraniler 11, 35–40. ayetler).

Sunak yeniden kuruldu; bütün meseleler çözülmedi

M.Ö. 164’te tapınaktaki ibadet yeniden başladı; bu, yeni bir bağımsız devletin aynı gün kurulduğu anlamına gelmiyordu. Yahuda’nın adamları kutsal alanı düzenlerken yakındaki kalede bulunan düşman gücüne karşı da önlem alıyordu. Bir tarafta temizlik ve onarım, diğer tarafta devam eden askerî tehlike vardı. Josephus da daha sonraki anlatısında sunağın yeniden yapılmasını, kandillerin yakılmasını ve ibadetin geri kazanılmasını birlikte anar. Dolayısıyla tapınağın kurtarılışıyla ülkenin tümüyle güvene kavuşması ayrı olaylardır (1. Makabiler 4:41–61; Josephus, Yahudi Eski Eserleri 12.7.6–7).

Başta karşılaştığımız sunak taşlarına şimdi geri dönebiliriz. Yeni sunak yapılırken eski taşlar hakkında hüküm bekletilir; insanlar bütün belirsizlikler giderilene kadar ibadeti ertelemezler. Ama yapabildikleri onarım, bilmedikleri konuda konuşma hakkını da kendiliğinden sağlamaz. Buradan çıkarabileceğimiz ders, antik bir bekleme kararını her kuruma uygulanacak yasaya çevirmek değil, yetki ile bilginin sınırını ayırmaktır. Zor bir işi başarmış olabiliriz. Bir sonraki soruda yine başkasının yardımına muhtaç olabiliriz.

Kutlama sekiz gün sürdü ve her yıl tekrarlanmasına karar verildi. 2. Makabiler, bu sevinci dağlarda ve mağaralarda geçirilen Çardak Bayramı’nın hatırasıyla ilişkilendirir. Bir zamanlar ibadetiyle birlikte evini de kaybetmiş insanlar, artık topluca şükredebilmektedir. Bayramın anlamını yalnız askerî üstünlüğe indirgemek bu geri kazanılan hayatı küçültür. Aynı zamanda iki anlatının bütün zaman ayrıntıları örtüşmez: 1. Makabiler’in tarihleri yaklaşık üç yıllık bir aralık verirken 2. Makabiler 10:3 iki yıl der. Bu farkı gizlemeden, ortak anlattıkları yeniden adanma olayını ve kaynakların ayrı zaman ifadelerini koruyabiliriz (2. Makabiler 10:1–8 ve 10:3 notu).

Hanuka’nın tanıdık yağ mucizesi, yani bir günlük yağın sekiz gün yanması öyküsü, 1. Makabiler 4 ile 2. Makabiler 10’un yeniden adanma anlatılarında değil, sonraki rabbinik derlemenin Şabat 21b metninde karşımıza çıkar. Josephus ise bayramı Işıklar adıyla anmasına rağmen aynı mucizeyi anlatmaz; demek ki bir adın benzerliği, iki kaynağın bütün ayrıntıları paylaştığını göstermeye yetmez. Bu tanıkları ayrı okumak, yaşayan bir geleneğe saygısızlık etmeden hangi anlatının nerede bulunduğunu söyleyebilmemizi sağlar (Josephus, 12.7.7; Babil Talmudu, Şabat 21b).

Yahuda’nın hikâyesi tapınaktaki sevinçle sona ermez; 1. Makabiler 9 onun savaşta ölümünü de anlatır. Önderliği sürdüren kardeşleri Yonatan ve Şimon dönemlerinde hareketin siyasi durumu aşama aşama değişir. Şimon’a tanınan vergi muafiyeti ve onun adına başlatılan resmî tarihleme, M.Ö. 142/141 dolaylarında bağımsızlaşmanın başka bir eşiğini gösterirken kalenin alınışı da tapınağın yeniden adanmasından çok sonraya yerleştirilir. Bu ayrıntılar M.Ö. 164’te kazanılanı küçültmez; o sevinç gününden sonra hâlâ ne kadar çok şeyin belirsiz kaldığını gösterir (1. Makabiler 9:1–22; 1. Makabiler 13:34–53 ve tarih notları).

Yeni Antlaşma bu bayrama döndüğünde anlatının merkezinde Yahuda Makabi değil, İsa Mesih vardır. Yuhanna’nın kullandığı ad, Tapınağın Açılışını Anma Bayramı’dır; metin, o gün orada bulunan herkesin aynı siyasi beklentiyi taşıdığını söylemez. Sorulan Mesih sorusuna İsa kendi işleri, sesini işiten koyunları ve onlara verdiği sonsuz yaşam üzerinden cevap verir. Hanuka geçmişi sahnenin tarihsel ağırlığını artırır, fakat İsa’yı yalnız yeni bir askerî kurtarıcıya dönüştürmez. Halkını elinde tutan çobanın güvenilirliği, yeniden açılmış bir yapının sağladığından daha derin bir güvene çağırır (Yuhanna 10, 22–30. ayetler).

02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN

1. Tapınağa dönenlerin hem onarıma başlaması hem de sunak taşları hakkında karar vermeyi ertelemesi size ne düşündürüyor? Kendi hayatınızda harekete geçmekle bütün cevapları bildiğinizi sanmayı nerede karıştırıyorsunuz?
2. Yason ile Menelaos’un makam yarışı, dışarıdan gelen baskıyı anlamamıza ne ekliyor? Bir topluluk, sevdiği önderleri savunurken hangi çıkar ilişkilerini görmezden gelebilir?
3. Eleazar’a önerilen “yalnızca öyle görün” çözümünü birlikte tartışın. Bir davranışın içimizdeki niyetiyle başkalarına verdiği mesaj çatıştığında dürüstlük nasıl korunabilir?
4. Silahlı direniş, kaçış ve işkence karşısında boyun eğmeme aynı dönemde yan yana bulunuyor. İbraniler 11:35–40, sadakati yalnız hayatta kalma ya da kazanmayla ölçme alışkanlığımızı nasıl değiştiriyor?
5. Yuhanna 10:22–30’u bayramın geçmişini düşünerek yeniden okuyun. İsa’nın verdiği güvenceyle insanların güçlü bir kurtarıcıdan bekleyebileceği siyasi başarı arasında nasıl bir fark görüyorsunuz?

03 — HAYATA TAŞIYIN

Çözebildiğiniz işi yapın; çözemediğinizi saklamayın

Bir toplantıda sizden her soruya cevap vermeniz bekleniyorsa, hangi konuda gerçekten bilgi sahibi olduğunuzu ayırın. Açık olan kararı alın; belirsiz olanı ise gerekçesiyle birlikte kayda geçirin. Yardım istemeniz gereken kişiyi veya kaynağı belirlemek, otoritenizi zayıflatmak zorunda değildir. Tapınaktaki taşların bekletilmesi, bir başarıdan sonra bile bilginin sınırını tanımanın mümkün olduğunu düşündürür.

Hizmetin bedelini vicdanınızla ödemeyin

Bir görev, itibar ya da destek kazanmak için söylemeniz beklenen ama doğru bulmadığınız bir cümle var mı? Önce o cümleyi kendi kendinize açıkça kurun; üstünü “herkes böyle yapıyor” diyerek örtmeyin. Mesele yalnız makamı elde etmek değildir. O makama hangi borçlarla oturacağınız, daha sonra kimin karşısında susacağınızı da belirleyebilir.

Sadakati başkasının canı üzerinden ölçmeyin

Zor durumda yaşayan bir kardeşinizin güvenli yere gitmesini, yardım istemesini ya da görünürlüğünü azaltmasını kolayca korkaklık diye adlandırmayın. Makabi dönemindeki farklı karşılıklar, tehlikenin içinden karar vermenin uzaktan konuşmaktan ağır olduğunu hatırlatır. Baskıya uğrayan kişiye önce hangi desteğe ihtiyaç duyduğunu sorun; onu sizin cesaret anlayışınızı kanıtlamakla görevlendirmeyin. Mesih’e bağlı kalmak, tehlikeyi gereksiz yere büyütmek değildir. Koruma arayışıyla inancını inkâr etmeyi birbirinden ayırın.

Gerçekte inanmadığınız bir bağlılığı sergilemeyin

Eleazar’a önerilen çıkış yolu, herkesin önünde bir şey yapıp içinden başka türlü düşünmesine dayanıyordu. Sizden de işte veya topluluk içinde böyle bir görüntü isteniyorsa önce neyi temsil edeceğinizi açıklaştırın. Sessizliğiniz gerçekten onay sayılacak mı? Katılımınız başkasını yanlış bir güvene sürükleyecek mi? Kendinizi açıklamak için kavgaya ihtiyacınız yok, ama karşı tarafın anlamayacağı kadar belirsiz konuşmak da dürüstlüğün yerini tutmaz. Bir sonraki benzer durumda kullanacağınız sakin ve açık bir itiraz cümlesi hazırlayın.

Şükrü bütün sorunların bitmesine bağlamayın

Hayatınızda iyiye dönmüş gerçek bir şeyi, hâlâ çözülmemiş olanlardan ayırarak adlandırın. Bir ilişkinin düzelmesi bütün kayıpları telafi etmeyebilir; bir tedavinin işe yaraması geleceğin belirsizliğini ortadan kaldırmayabilir. Yine de verilen iyilik için şükretmek mümkündür. Bu şükür, acıyı susturmanızın ya da gelecek hakkında kesin konuşmanızın şartı olmasın. Sevinç ile bekleyiş bir süre aynı evde yaşayabilir.

Tarihsel örneği Mesih’in sözünün yerine koymayın

Bir kahramanın cesaretinden etkilenirken onun bütün yöntemlerini benimsemek zorunda değilsiniz. Makabi direnişini okuduktan sonra Matta 5:43–48’e geri dönün ve düşmanınıza karşı düşündüğünüz davranışı bu sözlerle sınayın. Kilisenin tanıklığı, bir eski savaşın yeniden sahnelenmesiyle güçlenmez. İsa Mesih’in buyruğuna bağlı kalmak, en sevdiğimiz tarihsel örnekleri de değerlendirebileceğimiz bir ölçü verir.

Kaynaklar

• 1. Makabiler 1–4; 9:1–22. Baskı, Matatias, Şabat kararı, Yahuda’nın mücadeleleri ve sunak taşları için antik anlatı. Kamu malı King James çevirisi, Early Jewish Writings. Tarih karşılaştırması: 1. bölüm, USCCB metni ve notları.
• 2. Makabiler 2:19–32; 7. Eserin kendi kapsam açıklaması, annenin ve kardeşlerin şehitlik anlatısı. Kamu malı King James çevirisi.
• 2. Makabiler 4; 6. Başkâhinlik rekabeti ve Eleazar anlatısı. 4. bölüm; 6. bölüm, USCCB.
• 2. Makabiler 10:1–8. Sekiz günlük kutlama, Çardak Bayramı bağlantısı ve zaman farkı. Metin ve notlar, USCCB.
• 1. Makabiler 13:34–53. Şimon dönemi, vergi muafiyeti ve kalenin alınması. Metin ve tarih notları, USCCB.
• Flavius Josephus, Yahudi Eski Eserleri 12.7.6–7. Yeniden adanma ve Işıklar Bayramı; sonraki bir antik tanık. William Whiston çevirisi, Chicago Üniversitesi dijital yayını.
• Babil Talmudu, Şabat 21b. Yağ mucizesinin yer aldığı sonraki rabbinik anlatı. Soncino çevirisi, Halakhah.com.
• Westminster İnanç Açıklaması 1.3–4. Makabiler kitaplarının Protestan/Reform yaklaşımındaki konumunu belirtmek için. Orthodox Presbyterian Church resmî yayını.
• Kutsal Kitap: Daniel 11:29–35; Matta 5:43–48; Yuhanna 10:22–30; İbraniler 11:35–40. İlgili metinlere yukarıdaki bağlantılardan ulaşılabilir.

© 2026 Veritas Liberat. Tüm hakları saklıdır.