Kilise Neden Bu Kadar Çok Mezhebe Ayrıldı?

İsa Mesih öğrencilerinin birliği için dua etti. Pavlus kilisenin “tek beden” olduğunu söyledi. Buna rağmen bugün Katolik, Ortodoks, Anglikan, Lutheran, Reform, Presbiteryen, Baptist, Metodist, Pentekostal ve daha birçok kilise geleneği var.

Bu durum doğal bir soru doğuruyor: Eğer Hristiyanlık doğruysa neden Hristiyanlar kendi aralarında bu kadar bölündü?

Soruyu cevaplamak için önce “mezhep” kelimesini netleştirmek gerekir. Her farklı kilise adı ayrı bir inanç sistemi değildir. Bazen aynı teoloji farklı ülke ve örgüt yapılarında farklı adlarla yaşar. Bazen farklılık kültür, dil veya yönetim biçimidir. Bazen ise Tanrı, kurtuluş, sakramentler veya kilise otoritesi gibi gerçek ve ciddi doktrinsel ayrılıklar vardır.

Dolayısıyla bütün farkları aynı torbaya atmak da “aslında hiç fark yok” demek de doğru değildir.

İlk kilise gerçekten tamamen kavgasız mıydı?

Elçilerin İşleri’ni romantik bir birlik tablosu gibi okumak kolaydır. Oysa ilk kilisede de ciddi anlaşmazlıklar vardı.

Elçilerin İşleri 6’da Grekçe konuşan Yahudilerle İbranice konuşanlar arasında dulların yardım dağıtımında ihmal sorunu çıkar.

Elçilerin İşleri 15’te uluslardan gelen imanlıların sünnet ve Musa Yasası karşısındaki durumu büyük tartışma yaratır.

Pavlus ile Barnaba Markos konusunda sert biçimde ayrılır ve farklı yollara gider.

Korint kilisesinde insanlar “Ben Pavlusçuyum”, “Ben Apollosçuyum” diye hiziplere ayrılmıştır. Pavlus buna sert tepki verir: “Mesih bölündü mü?”

Yani kilise içindeki ayrılık yeni bir modern hastalık değildir. Günahkâr insanların oluşturduğu toplulukta anlaşmazlık en baştan beri mümkündü.

Ama ilk kilise bu ayrılıkları normal ve önemsiz görmedi. Birlik korunması gereken gerçek bir çağrıydı.

Kültürel çeşitlilik ile doktrinsel bölünme aynı şey değildir

Kilise farklı dillere, kültürlere ve coğrafyalara yayıldıkça ibadet biçimlerinin çeşitlenmesi kaçınılmazdı.

Roma’daki kilise ile Suriye’deki, Mısır’daki veya Ermenistan’daki kilise aynı müziği, aynı kıyafeti veya aynı yerel gelenekleri kullanmak zorunda değildi. Hatta aynı ortak iman içinde farklı litürjik gelenekler gelişti.

Bu çeşitlilik tek başına bölünme değildir.

Sorun, kiliseler artık birbirlerinin Rab’bin Sofrası’na katılamayacak, birbirlerinin ruhban düzenini tanımayacak veya temel öğretilerde birbirlerini yanlış görecek kadar ayrıldığında başka bir düzeye gelir.

Bu nedenle “neden kiliseler farklı görünüyor?” ile “neden kiliseler birbirleriyle tam birlik içinde değil?” iki ayrı sorudur.

Büyük Doğu-Batı ayrılığı nasıl oluştu?

1054 tarihi genellikle Katolik ve Ortodoks kiliselerinin ayrıldığı yıl olarak öğretilir. Bu tarih önemlidir, ama tek gecede gerçekleşen basit bir boşanma gibi düşünülmemelidir.

Doğu ve Batı arasında yüzyıllar boyunca dil, kültür, siyaset ve kilise yönetimi farkları büyümüştü. Batı ağırlıklı olarak Latince, Doğu Grekçe kullanıyordu. Roma piskoposunun evrensel otoritesinin sınırı konusunda farklı anlayışlar gelişti. Kutsal Ruh’un çıkışıyla ilgili filioque tartışması derinleşti.

1054’te Papa’nın temsilcisi Kardinal Humbert, Konstantinopolis Patriği Michael Keroularios’a karşı aforoz belgesini Ayasofya sunağına bıraktı; karşı tarafta da Humbert ve sorumlular aforoz edildi. Orthodox Church in America’nın tarih anlatısı, bu olayın ardından ilişkilerin bazı yerlerde sürdüğünü ama ayrılığın zaman içinde derinleştiğini, özellikle 1204’te Dördüncü Haçlı Seferi’nin Konstantinopolis’i yağmalamasının düşmanlığı ağırlaştırdığını belirtir.

Dolayısıyla 1054 hem gerçek bir sembolik kırılma hem de uzun sürecin bir noktasıdır.

Protestan Reformu neden başladı?

On altıncı yüzyıldaki Reform yalnız “Martin Luther Papa’yla anlaşamadı ve yeni kilise kurdu” hikâyesi değildir.

Geç ortaçağ Batı kilisesinde ruhbanlık, endüljans uygulamaları, papalık otoritesi ve teolojik meseleler üzerinde ciddi tartışmalar vardı. Luther’in 1517’deki 95 Tezi özellikle endüljans tartışmasıyla başladı; süreç kısa sürede daha temel sorulara ulaştı.

İnsan Tanrı önünde nasıl aklanır? Kutsal Yazı ile kilise geleneğinin otorite ilişkisi nedir? Papa’nın yetkisi nereye kadar uzanır? Rab’bin Sofrası nasıl anlaşılmalıdır?

Lutheran, Reform ve daha sonra Anglikan gelenekleri bu sorulara her konuda aynı cevabı vermedi. Reform hareketi bu yüzden tek örgüt halinde kalmadı.

Protestan Reformu’nu yalnız “kilise yozlaşmıştı, iyi insanlar düzeltmeye çalıştı” diye anlatmak da tarihsel resmi fazla basitleştirir. Reformcular arasında siyasi destek, çatışma ve karşılıklı sertlik de vardı. Katolik Reformu/Counter-Reformation içinde de gerçek yenilenme ve disiplin girişimleri gerçekleşti.

Protestanlar neden kendi aralarında bölündü?

Bu soru çoğu zaman en rahatsız edici olanıdır. Kutsal Yazı’yı en yüksek otorite kabul eden insanlar neden aynı Kutsal Yazı’yı farklı yorumladı?

Çünkü “Kutsal Kitap en yüksek otoritedir” demek “bütün okuyucular her ayeti otomatik aynı anlayacaktır” demek değildir.

Reformcular Rab’bin Sofrası konusunda ayrıştı. Luther Mesih’in gerçek bedensel varlığı konusunda Zwingli’den farklı düşündü. Reform geleneği kendi sakrament teolojisini geliştirdi.

Baptistler bebek vaftizini reddetti; Presbiteryen ve Reform gelenekleri antlaşma çocuklarına vaftizi sürdürdü.

Kilise yönetimi de ayrılık üretti: Episkopal sistem piskoposluğu, Presbiteryen sistem ihtiyarlar meclisini, Kongregasyonel gelenek yerel cemaat özerkliğini öne çıkardı.

Metodist hareket kutsallaşma ve Arminian kurtuluş anlayışında farklı vurgu geliştirdi. Pentekostal hareket 20. yüzyılda Ruh’un armağanları ve Ruh’la vaftiz konusunda yeni tartışmalar açtı.

Bunların hepsi eşit ağırlıkta değildir. Vaftiz şekli ile Mesih’in Tanrılığı aynı seviyede doktrin değildir.

Her mezhep farkı “başka bir İncil” midir?

Hayır.

Tarihsel Hristiyanlık içinde ortak bir çekirdek vardır: tek Tanrı, Baba-Oğul-Kutsal Ruh; İsa Mesih’in gerçek Tanrı ve gerçek insan oluşu; onun ölümü ve bedensel dirilişi; günah ve kurtuluş; Kutsal Yazı’nın merkezî rolü.

İznik İnanç Bildirgesi Katolik, Ortodoks ve tarihsel Protestan gelenekler arasında geniş bir ortak temel sağlar.

Bununla birlikte bazı ayrılıklar ciddi olmaya devam eder. Aklanma öğretisi, papalık otoritesi, sakramentlerin doğası, Meryem ve azizlere ilişkin öğretiler, Kutsal Yazı ve gelenek ilişkisi gibi konular “sadece farklı müzik zevki” değildir.

Hristiyan birliği gerçeği söylememek pahasına kurulamaz.

Ama gerçek farklılıkları kabul etmek, karşı tarafı sahte biçimde karikatürleştirmeyi de gerektirmez.

Katolikler kendi birlik anlayışını nasıl açıklıyor?

Katolik Kilisesi kendisini Mesih’in tek kilisesinin tarihsel devamı olarak görür ve görünür birliğin iman, sakramentler ve piskoposların Roma piskoposuyla birlik içinde olmasıyla ilişkili olduğunu öğretir.

İkinci Vatikan Konsili’nin ekümenizm belgesi, Hristiyan bölünmesini Mesih’in isteğine aykırı bir yara olarak niteler. Katolik Kateşizmi de tarihsel ayrılıkların sorumluluğunu tek tarafın omzuna kolayca koymaz; “çoğu kez her iki taraftaki insanların suçlu” olduğunu söyleyen konsil metnini aktarır.

Bu, Katolikliğin “bütün kiliseler eşit derecede doğrudur” dediği anlamına gelmez. Katolik öğretisi kendi görünür kilise iddiasını sürdürür. Ama günümüz Hristiyanlarını yüzyıllar önceki bölünmenin kişisel suçluları gibi görmemeye dikkat eder.

Ortodokslar ayrılığı nasıl görüyor?

Ortodoks kiliseler kendilerini tarihsel apostolik kilisenin devamı olarak görür, ekümenik konsillerin ve kutsal geleneğin sürekliliğini vurgular.

Roma ile ayrılıkta papalık yetkisinin sonraki gelişimi ve filioque önemli konulardır. Ortodoks bakışta Roma’nın “ilkler arasında birinci” oluşu ile bütün kilise üzerinde evrensel yargı yetkisi iddiası aynı şey değildir.

Bu nedenle Katolik-Ortodoks ayrılığı yalnız kişilik çatışması değildir; kilise yapısı ve Teslis teolojisiyle ilgili gerçek meseleler içerir.

1965’te 1054’ün karşılıklı aforozlarının kaldırılması önemli bir iyileşmeydi, fakat tam kilise birliği hâlâ sağlanmış değildir.

Protestanlık neden tek merkezden birleşmiyor?

Protestanlığın papalık benzeri evrensel bir kurumsal merkezi yoktur. Bu, hem avantaj hem zayıflık olabilir.

Yerel ve bölgesel kiliseler Kutsal Yazı’ya karşı sorumlu olduklarını vurgular. Bu, reform ve düzeltme için alan açabilir.

Aynı yapı, tartışma çıktığında yeni bir denominasyon kurmayı daha kolay hâle getirebilir. Bazı bölünmeler ciddi vicdan ve doktrin meselelerinden, bazıları etnik/tarihsel koşullardan, bazıları ise maalesef kişilik, güç ve kurum çatışmalarından doğmuştur.

Bütün Protestan bölünmelerini “Kutsal Kitap anlaşılmaz” diye açıklamak haksızlık olur. Ama Protestanlar kendi parçalanmışlığını yalnız “özgürlük” diye romantikleştirmemelidir.

Kaç tane mezhep var? “45.000 Hristiyan mezhebi” doğru mu?

İnternette on binlerce Hristiyan “mezhebi” olduğu söylenen rakamlar dolaşır. Bu sayıların çoğu veri tabanlarındaki “denomination” kategorisini günlük dildeki “tamamen farklı inanç sistemi” anlamında kullanır.

Aynı kilise ailesinin farklı ülkelerdeki örgütleri ayrı kuruluşlar olarak sayılabilir. Bağımsız yerel kiliseler veya idari yapılar da ayrı kategoriler oluşturabilir.

Bu yüzden yüksek sayı tek başına “Hristiyanların on binlerce farklı Tanrı anlayışı var” anlamına gelmez.

Yine de rakam tartışmasının arkasına saklanmamak gerekir: Gerçek bölünmeler vardır ve Mesih’in kilisesinin görünür tanıklığını zedeler.

Bir kiliseyi seçerken neye bakmalıyım?

İlk soru tabelası olmamalıdır.

İsa Mesih kim olarak öğretiliyor? Müjde nedir? Kutsal Kitap gerçekten nihai ölçü olarak okunuyor mu? Lütuf ve tövbe birlikte öğretiliyor mu? Kilise liderleri hesap verebilir mi? Para, cinsellik ve güç konusunda şeffaflık var mı? Zayıflar korunuyor mu? Rab’bin Sofrası, vaftiz ve kilise disiplini Kutsal Kitap’a göre ciddiye alınıyor mu?

Bir kilisenin adı “Reform”, “Baptist” veya “Pentekostal” olması tek başına sağlıklı olduğunu garanti etmez.

Aynı şekilde bize yabancı bir litürji veya gelenek otomatik olarak yanlışlık kanıtı değildir.

Hristiyan birliği nasıl mümkün?

Efesliler 4 birliği üretmemizi değil, Ruh’un verdiği birliği korumamızı söyler. Bir Rab, bir iman, bir vaftiz, bir Tanrı ve Baba vardır.

Bu birlik bütün doktrinsel farkları önemsiz saymak değildir. Yeni Antlaşma sahte öğreti konusunda ciddi uyarılar verir.

Ama doktrinsel doğruluk, gereksiz kibir ve düşmanlığa da izin vermez. Pavlus “gerçeği sevgiyle söylemek”ten söz eder.

Ekümenik çaba, en kötü biçiminde gerçek farkları saklayan diplomasi olabilir. En iyi biçiminde ise insanlar birbirlerini gerçekten dinler, neye inanıldığını doğrudan resmî kaynaklardan öğrenir, karikatürleri bırakır ve mümkün olan ortak tanıklığı sürdürür.

Sonuç: bölünme bir zafer değil, bir yara

Kiliselerin çokluğu birkaç nedenle oluşmuştur: tarih, coğrafya, dil, kültür, kilise yönetimi, doktrin, reform hareketleri, siyasi olaylar ve insan günahı.

Bütün farklılıkları aynı düzeyde görmek yanlış olur. Bazı farklar yalnız yerel gelenek; bazıları ciddi teolojik ayrılıktır.

Hristiyan için doğru tavır ne “mezhepler önemli değil” demek ne de “yalnız bizim küçük grubumuz gerçek Hristiyan” rahatlığıdır.

Kutsal Kitap bizi iki şeye aynı anda çağırır: hakikate sadakat ve Mesih’in bedeninin birliğini önemsemek.

İsa Mesih’in dua ettiği birlik, gerçeği feda ederek değil, onun etrafında gerçekleşmelidir.

Ve kilise tarihi bize şunu hatırlatır: Bölünmelerin hepsini geçmişteki “kötü insanlara” bırakmak kolaydır. Aynı gurur, güç arzusu ve birbirini dinlememe bugün de bizim içimizde yaşayabilir.

Mezhep ile tarikatı birbirine karıştırmamak gerekir

Türkçede “mezhep” sözcüğü bazen olumsuz tınlayabilir. Hristiyan bağlamında denomination çoğu zaman aynı temel Hristiyan inancı içinde farklı kilise örgütü veya gelenek anlamına gelir.

Teslis’i reddeden, İsa Mesih’in gerçek Tanrılığını veya gerçek insanlığını inkâr eden her grup bu nedenle yalnız “başka bir mezhep” sayılmaz. Tarihsel Hristiyanlığın temel sınırları vardır.

Öte yandan vaftizin uygulanış biçiminde ayrılan iki kiliseyi “iki farklı din” gibi konuşmak da doğru değildir.

Sağlıklı sınıflandırma için önce hangi farkın iman ikrarının merkezine, hangisinin kilise düzenine, hangisinin ise kültüre ait olduğunu ayırt etmek gerekir.

Irk, dil ve siyaset de kiliseleri böldü

Kilise tarihi yalnız teoloji tarihi değildir. Ulusal sınırlar, sömürgecilik, göç, sınıf ve ırk da kilise örgütlerini şekillendirdi.

Aynı inanç ailesinin farklı ülkelerde ayrı kilise yapıları oluşturması bazen kaçınılmaz idari sonuçtur. Başka durumlarda ırkçılık veya milliyetçilik gerçek bölünmeler doğurmuştur.

Bu noktada “bütün ayrılıklar doktrin yüzünden oldu” demek tarihi temizlemek olur. Hristiyanlar bazen teolojik dili güç mücadelesinin örtüsü olarak da kullanmıştır.

Kilise birliğinin iyileşmesi bu yüzden yalnız doğru doktrin belgesi imzalamakla değil, tarihsel günahlarla yüzleşmekle de ilgilidir.

Reform’un “semper reformanda” ruhu parçalanmayı mı teşvik eder?

Reform geleneğinde kilisenin Tanrı Sözü’ne göre sürekli düzeltilmesi gerektiği vurgulanır. Bu ilke her anlaşmazlıkta yeni kilise kurmak anlamına gelmemelidir.

Bir kiliseden ayrılmak ciddi meseledir. Öğreti, ibadet ve ahlakta temel sadakatsizlik söz konusu olduğunda ayrılık bazen vicdanen kaçınılmaz görülebilir. Fakat kişisel zevk, lider çatışması veya küçük tercihler kolay bölünme nedeni hâline geldiğinde reform ilkesi bireyciliğe dönüşebilir.

Protestan gelenek kendi tarihini bu açıdan eleştirebilmelidir. Kutsal Yazı’nın otoritesini savunmak, kilisenin birliğini önemsiz saymak değildir.

Birlik için “en küçük ortak payda” yeterli mi?

Hristiyan birlik çabası bazen “farkları konuşmayalım, sadece İsa’yı sevelim” noktasına gider. İyi niyetlidir ama sürdürülebilir değildir. “İsa kimdir?” sorusunun kendisi doktrinseldir.

Öte yandan her ikincil konuda tam aynı görüşü şart koşarsak da birlik imkânsız hâle gelir.

Bu yüzden tarihsel iman bildirgeleri yararlıdır. İznik gibi metinler temel Hristiyan kimliğinin merkezini belirlerken, bütün kilise yönetimi ve sakrament ayrıntılarını çözmeye çalışmaz.

Olgun birlik, gerçeği küçültmeden ağırlık derecelerini ayırt edebilmeyi gerektirir.

Kutsal Kitap bağlantıları

Kaynaklar ve daha fazla okuma

Orthodox Church in America, “The Great Schism”: https://www.oca.org/orthodoxy/the-orthodox-faith/church-history/eleventh-century/the-great-schism
Vatican, Unitatis Redintegratio: https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_decree_19641121_unitatis-redintegratio_en.html
Vatican Catechism, “The Church Is One”: https://www.vatican.va/content/catechism/en/part_one/section_two/chapter_three/article_9/paragraph_3_the_church_is_one%2C_holy%2C_catholic%2C_and_apostolic.html
World Communion of Reformed Churches, history: https://wcrc.eu/about/history/
World Council of Churches, history: https://www.oikoumene.org/about-the-wcc/history