Çoban Değneği: Mezmur 23’te Güven

Kutsal Kitap’tan okuyun: Mezmurlar 23 · Levililer 27 · Yuhanna 10

GİRİŞ

Mezmur 23’te insanı en çok rahatlatan şeylerden biri, başka bir elde gördüğünde korkabileceği bir eşyadır. Çomak ve değnek, karanlık vadinin ortasında güven verir. Bu iki araç, yazarın dilinde kaçılacak bir tehdide dönüşmez; yol üzerindeki güvenin parçasıdır. Bir sopanın nasıl kullanıldığını görmüş insan için bu küçük ayrıntı önemsiz değildir: Elinde güç bulunan kişinin yanında rahat mıyız, yoksa onun bir sonraki hareketini mi kolluyoruz?

Mezmur bizi bu soruyla uzun bir tartışmaya sokmaz. Önce otlak, su ve yol gösterir; sonra karanlığın içinden Tanrı’ya seslenir. Güvenin dayanağı, vadide tehlike kalmadığını öğrenmek değildir. Çobanın kim olduğunu bilmek ve onunla yürümektir. Değneğe bakarken onu tutan eli unuttuğumuzda, şiirin tesellisini de yanlış yerde aramaya başlarız.

01 — METNİ ANLAYIN

Çomağı ve değneği aynı cümlede görmek

Çobanlıkta bir değnek, önce elde taşınan gerçek bir araçtır. Sürünün yanında yürümek, hayvanları bir arada tutmak ve gerektiğinde korumak, yalnız iyi niyetle sürdürülebilecek işler değildir. 1. Samuel 17’de Davut, babasının sürüsünü güderken yırtıcı hayvanların saldırısıyla karşılaştığını anlatır. Aynı bölümün kırkıncı ayetinde değneği, çoban dağarcığı ve sapanıyla yola çıkar. Bu anlatı çobanın elindeki gereçlerin süs olmadığını gösterir; ancak Davut’un her saldırıda hangi aracı nasıl kullandığını açıklamaz. Söz gelimi, aslanla karşılaşmasını Mezmur 23’teki iki nesnenin ayrıntılı kullanım talimatına dönüştüremeyiz.

Mezmurdaki iki ad, İbranice metinde de birbirinden ayrılır: şevet ve mişenet. İlki sopa, çomak, asa gibi anlamlarda kullanılır; ikincisinin kullanımında dayanılan değnek öne çıkar. Brown–Driver–Briggs sözlüğü, ilk sözcüğün sürü sayımındaki kullanımını da kaydeder; ikinciyi Mezmur 23’ün çobanlık bağlamında açıklar. Kelimelerin farklı oluşu, nesneler arasındaki ayrımı ciddiye almamızı sağlar. [1–3]

Buna karşılık iki sözcük, elimizde ölçülü bir çizim bulunduğu anlamına gelmez. Kısa ve sağlam bir çomakla daha uzun bir yürüme değneği düşünmek anlaşılır bir yorumdur; fakat ayet uzunluk, ağırlık veya uç biçimi bildirmez. Her antik çobanın mutlaka aynı iki aracı taşıdığını da bu cümleden çıkaramayız. Özellikle kancalı değnek resmini tek geçerli tarihsel biçim saymak, şiirin vermediği ayrıntıyı bizim tamamlamamız olur. Koruma, destek ve yönlendirme çağrışımları anlamlıdır; bunları değişmez bir görev çizelgesine çevirmek gerekmez.

Sözlükte bir sözcüğün farklı yerlerde taşıdığı bütün anlamlar, her geçtiği cümlede birden bulunmaz. Başka bir pasajda cezayı anlatan çomağın burada da mutlaka cezalandırdığı sonucuna varamayız. Mezmurdaki işi, çevresindeki cümlelerden öğreniriz: Yazar, kendisine güven veren bir çobana seslenmektedir.

Levililer 27’nin 32–33. ayetleri, değneği farklı bir iş sırasında gösterir. Sığır ve davarların sayımında onun altından geçen her onuncu hayvan RAB için ayrılır. Hayvan sahibine, bunları iyi veya kötü diye seçip değiştirme hakkı verilmez. Burada değnek, rastgele vurulan bir sopa değil, hayvanların tek tek sayıldığı işlemin parçasıdır. Bunun Mezmur 23’teki sahneyle aynı tören olduğunu söyleyemeyiz. Yine de bu kullanım, değnek sözcüğünü işitir işitmez yalnız şiddet düşünmenin ne kadar dar bir okuma olduğunu gösterir.

Daha sonraki Yahudi hukuk geleneğinde bu sayımın ayrıntılı anlatımı vardır. Mişna’nın Bekhorot 9:7 bölümünde hayvanların ikisi birden geçemeyecekleri dar bir açıklıktan çıkarılması, sayılması ve onuncunun kırmızı boyayla işaretlenmesi anlatılır. Metin, boya veya değnek kullanılmadan yapılmış bazı sayımların da geçerli olabileceğini ayrıca tartışır. Bu ayrıntılar, değneği işlemin tek başına kutsallık üreten nesnesi saymamamızı sağlar. [4]

Bu geç tarihli açıklamayı Musa’nın gününde çekilmiş bir görüntü gibi kullanmamalıyız. Mişna, Levililer’in buyruğunun sonraki Yahudi geleneğinde nasıl ele alındığına tanıklık eder. Onun her ayrıntısını Mezmur’un yazarının önündeki sahneye taşımak doğru olmaz. Bir metin nesnenin kullanımını aydınlatabilir; bundan, başka bir metindeki bütün boşlukları doldurma yetkisi doğmaz.

Değnek hakkında bu kadarını bildikten sonra Mezmurlar 23’e dönelim. Yazarın ilk cümlelerinde Tanrı hareket eder; insan, kendisine sağlanan yerde dinlenir ve gösterilen yolda yürür. Şiirin başındaki huzur, insanın bütün ihtiyaçlarını kendi başına karşılayabilmesinden gelmez. Yol gösterilmeyi kabul etmek de bu huzurun içindedir. Çobanın yakınlığı yalnız teselli edilmeye değil, yönetilmeye razı olmayı da gerektirir. Yazar, kendi yolunu seçip Tanrı’dan arkasını toplamasını isteyen biri gibi konuşmaz.

Karanlık ölüm vadisine gelindiğinde anlatımın yönü değişir. Önce Tanrı hakkında konuşan yazar, dördüncü ayette doğrudan O’na seslenir: “Çünkü sen benimlesin.” Bu hitabın hemen ardından “Çomağın, değneğin güven verir bana” sözü gelir. İbranice metindeki iyelik ekleri de araçları aynı kişiye bağlar: Bunlar onun çomağı ve onun değneğidir. Sözün tesellisi böylece eldeki eşyanın tek başına varlığından değil, yazarla Çoban arasındaki ilişkiden doğar. [3]

Bu geçişten, Tanrı’ya yalnız acı çekince yaklaşılabileceği sonucu çıkmaz. Yazarın vadide Tanrı’ya seslenmesi, başkalarının da aynı yakınlığı kazanmak için mutlaka yaralanması gerektiğini söylemez. Şiir bir insanın güvenini dile getirirken bütün acıların nedenini açıklayan bir formül sunmaz.

Çobana güvenmek, yolun düz veya tehlikesiz olduğunu iddia etmeyi de gerektirmez. Mezmur’un içinde karanlık vadi vardır; sonraki sofranın çevresinde düşmanlar hâlâ anılır. Bu yüzden yazarın güvenini, korkacak hiçbir şey kalmadığı için mümkün olan bir rahatlıkla eşitleyemeyiz. Henüz karşısına çıkmamış her olay hakkında bilgi sahibi değildir. Tanrı’nın kendisini terk etmeyeceğine dayanarak yürür.

Şiirin sonundaki sofra, yağ ve dolu kâse, bizi aynı güvenin konukseverlik diline taşır. Bunların hepsini çobanlık tekniğiyle açıklamaya çalışırsak, örneğin yağı yalnız koyunlara uygulanan bir bakıma indirgersek, metnin insanın önüne kurduğu sofrayı kaybedebiliriz. Değnek nasıl Çoban’ın yakınlığını somutlaştırıyorsa, sofra da karşılanmayı ve ağırlanmayı görünür kılar. Yazarın geleceği yalnız düşmanların yapabileceklerinden ibaret değildir. Kendisine iyilik eden RAB’bin yanında bir yeri vardır. Sofrayla değneği birbirine karıştırmadan okuduğumuzda, yazarın hem yolda hem konuk olduğu evde Tanrı’nın bakımına güvendiğini duyarız.

Sürüyü kendine bağlamakla sürüye bakmak arasındaki fark

Çoban adı taşıyan herkes böyle güven vermez. Hezekiel 34’te Tanrı, İsrail’in çobanlarını sürünün kaynaklarıyla kendilerini besleyip hayvanları bakımsız bırakmakla suçlar. Peygamberlik, İsrail’in yöneticilerine ve dağılmış halkına yöneliktir; genel bir hayvancılık öğüdü değildir. Çobanlık dili burada yönetimin kimin yararına kullanıldığını açığa çıkarır.

Suçlamalar soyut kalmaz. Güçsüze destek verilmemiş, yaralı sarılmamış, yiten aranmamış; bunların yerine sertlik ve şiddet geçmiştir. Daha sonra aynı bölüm sürünün güçlü üyelerinin zayıfları itip kakmasını da yargılar. Böylece sorun yalnız önderlerin makamıyla sınırlanmaz; topluluğun içinde başkasının yaşama alanını daraltan güç de sorgulanır. Bir grubun güvenli oluşunu yalnız başındaki kişinin iyi niyetinden anlayamayız. Orada zayıf kişinin ne yaşadığına da bakmak gerekir.

Tanrı, koyunlarını bu çobanların elinden kurtaracağını ve kendisinin arayacağını söyler. Bu söz, kötü yönetime rağmen halkın sahipsiz kalmadığını bildirir. Vaat, yalnız tek tek kişilerin iç huzurunu değil, dağılmış halkın yeniden toplanmasını da içerir. Ardından sürünün başına kulum Davut diye andığı tek bir çoban koyma vaadi gelir. RAB’bin bizzat ilgilenmesi ile vaat ettiği çobanın hizmeti aynı bölümde yan yana durur. Hristiyan okurun Yuhanna 10’a uzanan bağı görmesi, değneğin şekline gizli anlam yüklemesinden değil, bu vaatlerin birlikte duyulmasından kaynaklanır.

Kimi vaazlarda, uzaklaşan kuzunun bacağını bilerek kıran, sonra yarasını sararak onu kendisine bağlayan bir çobanın hikâyesi anlatılır. Böyle bir uygulamayı antik İsrail’in yerleşik yöntemi diye sunabilmek için doğrulanabilir tarihsel bir kaynak gerekir; bu araştırmada böyle bir dayanak doğrulanamadı. Mezmur 23 bu olayı anlatmaz; Hezekiel’de beklenen davranış ise yaralıyı sarmaktır.

Bu hikâyeyi kullanmamak, Tanrı’nın insanı hiç terbiye etmediğini söylemek değildir. İbraniler 12 acı veren terbiye ile kutsallığa katılmayı birlikte ele alır. Fakat aynı bölüm, güçsüz uzuvların daha fazla zarar görmesine değil şifa bulmasına yönelen bir çağrıyla devam eder. Tanrı’nın eğitici işi, bir insanın başkasını incitip bunu kendi ruhsal yetkisinin gereği saymasını haklı çıkarmaz. Bilmediğimiz bir hayvancılık hikâyesine, Kutsal Kitap’ın açık öğretisini taşıma görevi vermemeliyiz.

Yuhanna’nın anlattığı dünyada, çobanlık sözünü işitmeden hemen önce dışarı atılmış bir insanla karşılaşırız. Yuhanna 9’da gözleri açılan adam yetkililer tarafından sorgulanır, küçümsenir ve sonunda kovulur. İsa Mesih bunu duyunca onu bulur; ardından gelen çobanlık konuşması, az önce yaşanan bu olaydan kopuk değildir. Birileri adamı dışarıda bırakmış, İsa ise onunla yeniden buluşmuştur. Bu karşılaşmayı bütün Yahudiler hakkında bir suçlamaya çeviremeyiz; aynı anlatıda Ferisiler arasında da görüş ayrılığı vardır. Sınanan şey bir halkın değeri değil, belirli kişilerin gördükleri iyiliğe nasıl karşılık verdiğidir.

İyi Çoban konuşmasında koyunların adlarıyla çağrılması ve çobanın önlerinden gitmesi, tanınan bir ilişkiyi anlatır. Ne var ki konuşmanın en ağır sözü, çobanın koyunları uğruna canını vermesidir. Ücretli adamın kaçışıyla karşılaştırılan bu davranışta, tehlikenin bedelini kimin üstlendiği belirginleşir. İsa Mesih’in güvenilirliği, kendisine bağlı insanların O’nun güvenliği için feda edilmesine dayanmaz.

İsa Mesih canını yeniden almak üzere ve kendi isteğiyle verdiğini de açıklar. Burada sıradan bir çobanın meslek sevgisini aşan, ölümü ve dirilişiyle ilgili bir bildiri vardır. Kilise önderleri fedakârlıkta O’nu örnek alabilir; hiçbiri O’nun kurtarıcı yerini üstlenemez. Bu ayrım korunduğunda Mezmur’un değneğini bir insanın eline verip o insanın bütün kararlarını Tanrı’nın kararı sayamayız. Yuhanna 10 çomakla değneği tek tek açıklamadığı için Mesih bağlantısı eşyanın parçaları üzerinden değil, halkını tanıyan ve kurtaran Çoban üzerinden kurulur.

İnsan önderlerin görevi için 1. Petrus 5 açık bir ölçü verir: Sürü Tanrı’nındır, önderlere emanet edilmiştir. Gözetmek, örnek olmak ve gönüllü hizmet etmek gerçek sorumluluklardır; insanların üzerinde egemenlik taslamak bu görevin içinde değildir. Böyle bir önderlik hatayı görmezden gelmez, fakat kendisini eleştirilemez de ilan etmez. Hesap verebilir oluşu, çobanlık hizmetinin zayıflığı değil sınırıdır.

Karanlık vadideki güveni yalnız insan desteğine bağlamak da yeterli olmaz. Yuhanna 10:27–29’da Mesih’in verdiği güvence sonsuz yaşama ve kendisine ait olanların O’nun elinden koparılamamasına uzanır. Bu, her insan ilişkisinin sorunsuz kalacağı vaadi değildir. Bir önderin başarısızlığı derin bir yara açabilir; yine de Mesih’in sadakati o önderin yeterliliğine bağlı değildir. Bu vaat, belirli bir toplulukta kalmayı sonsuz yaşamın tek güvencesiymiş gibi dayatmak için de kullanılamaz. Mezmur’daki değneğe yeniden baktığımızda, korkumuzun merkezine yerleşen insanı değil, kendisine güvenebileceğimiz Rab’bi görmemiz gerekir.

02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN

Mezmur 23’ü yavaşça okuyunca sizi en çok neresi durduruyor: dinlenmek, yönlendirilmek, karanlıkta yürümek ya da sofraya kabul edilmek? Bu ayrıntı, bugün Tanrı’dan ne beklediğinizi nasıl açığa çıkarıyor?
Levililer’de değneğin sayım sırasında kullanılması, çomağı ve değneği yalnız ceza aracı diye düşünme alışkanlığını nasıl değiştiriyor? Mezmur’un kendi cümlesinde onların ne yaptığını nereden anlıyoruz?
Etkileyici bir vaaz hikâyesinin tarihsel dayanağı belirsiz çıkarsa, o hikâyeden öğrendiğimiz Tanrı tasvirini de yeniden düşünmek neden zor olabilir?
Yuhanna 9’da adamın kovulmasıyla İsa Mesih’in onu bulmasını yan yana düşünün. Bir topluluğun düzenini korumak adına insana gerçekten bakmayı ihmal ettiğimizi hangi davranışlardan fark edebiliriz?
Birine yol göstermekle onun bütün kararlarını kendimize bağlamak arasındaki çizgi nerede aşılır? İyi Çoban’ın canını vermesi ve Petrus’un öndere koyduğu sınır, bu çizgiyi görmenize nasıl yardım ediyor?

03 — HAYATA TAŞIYIN

Mezmuru aceleyle bitirmeyin

Mezmur 23’ü okurken hemen korkusuz hissetmeniz gerektiğini düşünmeyin. Sizi durduran bir cümlede kalabilir, o cümleyi kendi durumunuzla birlikte Tanrı’ya söyleyebilirsiniz. Özellikle dinlenmeye ihtiyaç duyduğunuz hâlde bunu başarısızlık sayıyorsanız, şiirin işe koşturmadan önce otlağa ve suya götürdüğünü fark edin. O anda bir görev daha çıkarmadan, bakıma ihtiyaç duyan biri olduğunuzu kabul edin.

Rehberlik isterken cevabı önceden belirlemeyin

Dua ederken ya da güvenilir birinden öğüt isterken, aslında yalnız kendi kararınızın onaylanmasını bekliyor olabilirsiniz. Sizi rahatsız eden öğüdün neden rahatsız ettiğini ayırın: Gerçekten baskıcı mı, yoksa doğru bir şeyi duymak mı zor geliyor? Öğüdü veren kişinin unvanından önce, gerekçesinin Kutsal Yazı’yla ilişkisine bakın. Doğru yola yönelmek bazen tercihimizden vazgeçmeyi gerektirir. Bununla birlikte bir insanın tercihini sorgulamak, kendiliğinden Tanrı’ya başkaldırmak değildir.

Bakımı belirsiz bir iyi niyet olarak bırakmayın

Yardıma ihtiyacı olan birini herkes biliyor, fakat herkes başka birinin ilgilendiğini sanıyor olabilir. Topluluğunuzda böyle bir durum varsa, kişinin isteğini de sorarak desteği kimin üstleneceğini netleştirin. Bunu onu gözetim altına almak için değil, verilen sözün gerçekten bir karşılığı olsun diye yapın. Hezekiel’in suçladığı ihmali, iyi dileklerimizin arkasında yeniden üretmeyelim. Bazen çobanlık diye övdüğümüz şeyin en sade sınaması, söz verdiğimiz gün gerçekten orada bulunmamızdır.

Verdiğiniz öğütte itiraza yer bırakın

Birine önemli bir konuda öğüt verirken, Kutsal Kitap’ın açık buyruğuyla kendi değerlendirmelerinizi ayrı söyleyin. Kişinin başka bir güvenilir görüşe başvurmasını, size sadakatsizlik gibi karşılamayın. Sözünüzün ağırlığı onun vicdanını susturmak için kullanılmasın. Size bağımlı kalmasını sağlamak yerine, Mesih’in sözünü kendisi de anlayıp sorumlulukla karşılayabilmesine yardım edin.

Çomağı anlatırken ayetin verdiği güveni koruyun

Mezmur 23’ü bir çocuğa veya Kutsal Kitap’la yeni tanışan birine anlatırken, korkutucu bir çoban hikâyesi eklemeden ayetin kendisini dinletin. Çomakla değneğin o cümlede ne yaptığına birlikte bakın; güven sözcüğünü açıklarken dinleyenin sorusunu da işitin. Elinizdeki resimde kancalı bir değnek varsa, metnin o biçimi tarif ettiğini iddia etmeyin. Güven veren Tanrı’yı anlatmak için, O’nun adına bilmediğiniz bir tehdit üretmeniz gerekmez.

Güveninizin dayanağını tek bir insanla sınırlamayın

Saygı duyduğunuz birinin her konuda doğru çıkması gerektiğini hissediyorsanız, o kişiden ne beklediğinizi düşünün. İnsan önderler hatalarını kabul edebilir, görevlerini paylaşabilir ve zamanla yerlerini başkasına bırakabilir. Mesih’in size verdiği güvence, onların hiç yanılmamasını gerektirmez. Minnettarlığınızı koruyarak onları kurtarıcınız olma yükünden de özgür bırakın. Böylece bir insana duyduğunuz saygı, Rab’be güveninizin yerini almaz.

Kaynaklar

Kutsal Kitap: Okuma bloğundaki Mezmurlar 23, Levililer 27 ve Yuhanna 10; gövdede bağlantı verilen 1. Samuel 17, Hezekiel 34, İbraniler 12, Yuhanna 9 ve 1. Petrus 5. Bağlantılar ilgili bölümleri, ayrıca belirtilen ayet bağlantısı kendi aralığını açar; yorum pasajların bağlamından geliştirildi.
[1] Brown–Driver–Briggs, İbranice sözlük: שֵׁבֶט — çomak, değnek, asa. Sayfanın BDB bölümündeki sözcük kullanımları, özellikle çobanlık ve sayım örnekleri; aynı sayfadaki imzasız tematik açıklama kaynak alınmadı.
[2] Brown–Driver–Briggs, İbranice sözlük: מִשְׁעֶנֶת — dayanılan değnek. BDB maddesindeki destek/değnek kullanımları ve Mezmur 23:4 bağlantısı için.
[3] İbranice metin: Mezmurlar 23:4’ün sözcük dökümü. İki nesnenin ayrı adlandırılması ve aynı kişiye bağlanan iyelik eklerinin kontrolü için.
[4] Mişna, Bekhorot 9:7: Bekhorot 9:7’nin İngilizce çevirisi. Dar geçit, sayım ve işaretleme anlatısı; sonraki hukuk geleneğinin tanığı olarak kullanıldı, Musa dönemi için doğrudan gözlem sayılmadı.

Çalışmalarım

Çoban Değneği: Güven Veren Bir Araç