P52 / Rylands Papirüsü — Yuhanna 18’den Küçük Bir Parça, Büyük Bir Tartışma

Kategori: Metinler ve El Yazmaları Slug: p52-rylands-papirusu-yuhanna-18den-kucuk-bir-parca-buyuk-bir-tartisma Kısa açıklama: Manchester’daki John Rylands Library’de korunan P.Ryl. III 457, yani P52, Yuhanna 18’den birkaç satır taşıyan küçük bir papirüs parçasıdır. Olağanüstü önemi gerçektir; fakat “MS 125’e kesin tarihlenmiştir” veya “Yuhanna’nın yazılış tarihini tek başına kanıtlar” demek, paleografinin verebileceğinden daha fazla kesinlik üretir.

P52 adı, Yeni Antlaşma el yazmalarıyla ilgilenen herkesin karşısına kısa sürede çıkar. Küçük bir papirüs parçasıdır; üzerinde Yuhanna 18’in İsa ile Pilatus arasındaki sorgu sahnesinden birkaç satır korunmuştur. Buna rağmen bir asırdır çok büyük soruların yükünü taşır: Yuhanna İncili ne zaman yazıldı? Metin Mısır’a ne kadar erken ulaştı? Elimizdeki Yeni Antlaşma ne kadar erken kopyalanmaya başladı? Hatta kimi popüler anlatılarda P52, bütün Yeni Antlaşma’nın birinci yüzyılda eksiksiz dolaştığını kanıtlayan nesne gibi sunulur.

Parçanın gerçek değeri bu abartılara ihtiyaç duymaz. P52, Yuhanna metninin erken dolaşımına ait önemli bir fiziksel tanıktır. Fakat tarihini belirleyen şey üzerinde yazan bir yıl değildir. Parçanın tarihi, yazı biçiminin başka papirüslerle karşılaştırılmasıyla, yani paleografiyle tahmin edilir. Paleografi yararlı ama doğal olarak esnek bir yöntemdir. Yazı tarzları bir takvim yılının ilk günü değişmez; bir yazıcı daha eski bir el alışkanlığını uzun süre sürdürebilir. Bu yüzden “P52 = MS 125” formülü, araştırma tarihindeki yaklaşık bir tahmini kesin tarih gibi dondurur.

Elimizde tam olarak ne var?

P52’nin kütüphane numarası P.Ryl. III 457dir. Manchester Üniversitesi John Rylands Library’nin Grek papirüs koleksiyonunda korunur. Parça bir tomarın değil, iki yüzüne de yazı yazılmış bir kodeks yaprağının küçük bölümüdür. Bu ayrıntı önemlidir: metin bir sayfanın ön ve arka yüzüne yazılmıştır, dolayısıyla Yuhanna İncili bir kodeks biçiminde kopyalanmıştı. Erken Hristiyanların kodeks kullanımına yönelik daha geniş eğilimle uyumludur.

Korunan metin Yuhanna 18’den gelir. Bir yüzde Pilatus’un Yahudi önderlerle İsa’nın yargılanması hakkında konuştuğu 18:31–33 civarındaki ifadeler, diğer yüzde ise İsa ile Pilatus’un krallık ve hakikat konuşmasının 18:37–38 civarındaki satırları bulunur. Parça o kadar küçüktür ki Yuhanna’nın yalnız birkaç cümlesini taşır. Tam bir Müjde, hatta tam bir bölüm elimizde değildir.

Bu küçüklük araştırmacı için hem avantaj hem sınırdır. Harf biçimleri incelenebilir; satır uzunlukları ve yaklaşık sayfa düzeni tahmin edilebilir; metnin Yuhanna 18 ile ilişkisi güvenle tanınabilir. Fakat bir avuç satırdan bütün Yuhanna el yazmasının metinsel karakterini çıkarmak mümkün değildir. P52 bize kitabın başka bölümlerinde hangi varyantları taşıdığını söylemez; Markos, Pavlus veya Vahiy hakkında da doğrudan hiçbir şey göstermez.

Parçanın Grekçesi bir edebî metin kopyasıdır, fakat olağanüstü süslü bir kitap eli değildir. Yazıcı okunabilir, düzenli bir el kullanmıştır. Satırlar ve harf biçimleri, papirüsün profesyonel veya en azından deneyimli bir kopyacı tarafından hazırlanmış olabileceğini düşündürür; ancak yazıcının kimliği, topluluğu veya kopyanın hangi kentte üretildiği bilinmez. Papirüsün Mısır’da satın alınmış olması, tam üretim yerini tek başına kanıtlamaz.

“MS 125” tarihi nereden geldi?

P52 1930’larda C. H. Roberts tarafından yayımlandığında, Roberts el yazısını tarihlenebilen veya yaklaşık tarihlenen başka papirüslerle karşılaştırdı ve onu ikinci yüzyılın ilk yarısına yerleştirdi. Sonraki popüler anlatılarda bu geniş paleografik değerlendirme giderek “yaklaşık MS 125” diye tek sayıya dönüştü. Böylece yaklaşık tarih, sanki karbon testi veya üzerinde yazılı konsül yılı varmış gibi sunulmaya başladı.

Burada paleografinin nasıl çalıştığını anlamak gerekir. Araştırmacı alfa, epsilon, sigma, mu gibi harflerin biçimine; kalemin açısına; harflerin birbirine oranına; satır düzenine ve yazı ritmine bakar. Sonra benzer elleri olan, mümkünse dıştan tarihlenebilen belgelerle karşılaştırır. Fakat aynı yazı biçimi onlarca yıl yaşayabilir. Üstelik karşılaştırma için kullanılan örneklerin kendileri de bazen geniş tarih aralıklarına sahiptir.

Don Barker ve özellikle Brent Nongbri gibi araştırmacılar, erken Yeni Antlaşma papirüslerine verilen aşırı dar paleografik tarihlere dikkat çekmiştir. Nongbri’nin P52 üzerine yeniden değerlendirmesi, el yazısının ikinci yüzyılın başına sığabileceğini reddetmez; fakat olası karşılaştırmaların üçüncü yüzyıla kadar uzanabildiğini gösterir. Bu nedenle en dürüst ifade, P52’nin büyük olasılıkla ikinci veya erken üçüncü yüzyıl paleografik dünyasına ait çok erken bir Yuhanna tanığı olduğudur. “Kesin MS 125” ifadesi ise yöntemin verebileceği kesinliği aşar.

Bu düzeltme P52’yi değersizleştirmez. Tam tersine, araştırmanın nasıl olgunlaştığını gösterir. Bir nesnenin önemi, onun hakkında mümkün olan en erken tarihi seçmemize bağlı değildir. P52 ikinci yüzyıl ortasına veya sonuna, hatta paleografik karşılaştırmaların izin verdiği daha geç bir aralığa konulsa bile, Yuhanna İncili’nin antik dolaşımının çok erken fiziksel kanıtlarından biri olarak kalır.

P52 Yuhanna İncili’nin yazılış tarihini kanıtlıyor mu?

P52, Yuhanna İncili’nin bu kopyadan önce var olması gerektiğini gösterir. Bu basit ama önemli bir mantıktır: elimizde bir kopya varsa, kopyalanan metin daha önce yazılmış olmalıdır. Fakat aradaki süreyi yalnız papirüsten çıkaramayız. Orijinal metin P52’den beş yıl, yirmi yıl veya çok daha uzun süre önce yazılmış olabilir. Kopyanın Mısır’da dolaşıyor olması da metnin oraya ne kadar sürede ulaştığını bilmediğimiz için kesin kompozisyon yılı vermez.

Bu nedenle P52, Yuhanna’nın MS 90, 95 veya 100 yılında yazıldığını tek başına kanıtlamaz. Aynı şekilde Yuhanna’nın ikinci yüzyıl ortasında ilk kez yazıldığı gibi çok geç tarihlerle nasıl ilişkilendirileceği de P52’nin paleografik aralığına bağlıdır. Erken bir ikinci yüzyıl tarihi kabul edilirse, metnin daha önce yazılmış ve Mısır’a ulaşmış olması gerekir; daha geniş ikinci–üçüncü yüzyıl aralığı kabul edildiğinde bu kronolojik baskı azalır.

Brent Nongbri’nin “P52’nin kullanımı ve kötüye kullanımı” diye özetlenebilecek eleştirisinin özü budur. Bir papirüsü, verebileceğinden daha kesin bir edebî tarih için kullanmak metodolojik hatadır. Yuhanna’nın tarihi; Müjde’nin içeriği, diğer erken Hristiyan metinleriyle ilişkisi, kilise yazarlarının tanıklığı ve başka papirüslerle birlikte değerlendirilmelidir. P52 bu tartışmada önemli bir veri noktasıdır, kronometre değildir.

Aynı sınır yazarlık tartışmasına da uygulanır. Parça üzerinde “Bunu Zebedi oğlu Yuhanna yazdı” şeklinde bir başlık yoktur. Metin, bugün Yuhanna İncili olarak bildiğimiz eserin 18. bölümünden cümleler taşır; fakat eserin ilk yazarı, yazıldığı kent veya topluluğun yapısı hakkında doğrudan bilgi vermez. Bu sorular başka tarihsel ve edebî kanıtlarla tartışılır.

P52’nin koruduğu satırlar, modern Grekçe Yuhanna metniyle genel olarak tanınabilir durumdadır. Bu önemlidir çünkü küçük parça, Yuhanna 18’in temel anlatısının erken bir kopyada mevcut olduğunu gösterir. Pilatus, Yahudi önderler, krallık ve hakikat konuşması tanınabilir biçimde oradadır. Bununla birlikte birkaç satırın “Yuhanna hiç değişmedi” sloganına dönüştürülmesi yine kanıtın ötesine geçer.

El yazması çok küçük olduğu için varyant değerlendirme alanı sınırlıdır. Harf veya kelime düzeyindeki farklılıklar olabilir; fakat elimizde Yuhanna’nın yüzlerce ayetini taşıyan bir erken kodeks yoktur. P52’nin korunmayan sayfalarında hangi metin biçiminin bulunduğunu bilmiyoruz. Bu yüzden onu Codex Vaticanus veya P66 gibi geniş tanıklarla aynı kapsamda değerlendiremeyiz.

Parça yine de erken Hristiyan kitap üretimi açısından dikkate değerdir. Metnin bir kodekste bulunması, Hristiyan çevrelerde kodeks biçiminin erken kullanımına ek bir tanıklık sağlar. Kodeks, tomarın aksine sayfalardan oluşur ve farklı kitapların veya uzun bir eserin daha rahat dolaşımını sağlayabilir. Erken Hristiyanların kodeksi tercih etme nedenleri konusunda farklı açıklamalar vardır; P52 yalnız bu tercihin erken izlerinden biridir.

Ayrıca P52’de kutsal adların kısaltılması anlamındaki nomina sacra konusu tartışılmıştır. Christopher Tuckett, parçadaki yazım biçimlerinin bu erken Hristiyan yazı geleneğiyle ilişkisini incelemiştir. Bu tür kısaltmalar “İsa’nın ilahlığı P52 ile kanıtlandı” gibi doğrudan teolojik sonuçlara dönüştürülemez; ancak Hristiyan yazıcı kültürünün belirli görsel geleneklerinin erken dönemde oluştuğunu anlamaya yardım eder.

“En eski” ile “en bilgilendirici” aynı şey değildir

P52’nin ünü büyük ölçüde yaş tartışmasından gelir. Fakat metin eleştirisinde bir el yazmasının erken olması, otomatik olarak en çok bilgi veren tanık olduğu anlamına gelmez. P52 birkaç satır koruduğu için Yuhanna 18’in çok küçük bir bölümünde konuşabilir. Buna karşılık P66 ve P75 gibi daha geniş erken papirüsler, Yuhanna’nın çok daha büyük kısımlarını taşıdıkları için yazıcının alışkanlıklarını, kelime düzeyindeki varyantları ve bir metin geleneğinin başka tanıklarla ilişkisini karşılaştırmak için çok daha fazla malzeme sunar. Cambridge’de yayımlanan bir değerlendirme, P66 ile P75’in Yuhanna’nın büyük bölümlerini tek başlarına koruduğunu ve erken papirüsler birlikte değerlendirildiğinde Müjde’nin neredeyse tamamının kapsandığını belirtir. Bu karşılaştırma P52’nin değerini azaltmaz; yalnız değerinin türünü doğru tarif eder. P52 erken dolaşım için güçlü bir işarettir, ayrıntılı metinsel karşılaştırma için ise doğal olarak sınırlı bir parçadır.

P75 bu farkı özellikle görünür kılar. Vatikan Apostolik Kütüphanesi, bugün Hanna Papyrus 1 adıyla korunan P75’i üçüncü yüzyılın başlarına tarihler ve kodeksin başlangıçta Luka ile Yuhanna’nın tamamını art arda içerdiğini, bugün de her iki Müjde’nin yaklaşık yarısını koruduğunu bildirir. Aynı kodekste Luka’nın sonundan Yuhanna’nın başlangıcına geçişin korunması, yalnız tek bir ayetin varlığından daha geniş bir kitap üretimi ve kullanım bağlamı hakkında bilgi verir. P52’de ise böyle bir bütünlük yoktur. Küçük parçadan bütün kodeksin kaç yaprak olduğu, yalnız Yuhanna’yı mı yoksa başka metinleri de mi taşıdığı konusunda kesin sonuç çıkarılamaz.

Bu nokta kanon tartışması için de önemlidir. P52’nin kodeks biçiminde olması, Hristiyanların erken dönemde kodeks kullandığına dair maddi tanıklıklardan biridir; fakat bundan “27 kitaplık Yeni Antlaşma kanonu bu tarihte tek cilt olarak vardı” sonucu çıkmaz. Bir kodeks tek bir Müjdeyi, birkaç eseri ya da daha geniş bir derlemeyi taşıyabilir. Hangi kitapların aynı ciltte bulunduğunu ancak korunmuş yapraklar veya güvenilir bir fiziksel yeniden kurma gösterebilir. P52’nin küçük boyutu bu soruya cevap vermez. Bu nedenle erken kodeks kullanımı ile kanonun sınırlarının belirlenmesi iki ayrı tarihsel meseledir.

P52’nin modern hayatı da araştırma açısından önemlidir. John Rylands koleksiyonundaki kayıtlar, parçanın Bernard Grenfell’in Mısır’daki papirüs piyasası ve satın alma faaliyetleriyle bağlantılı olarak 1920’de kütüphaneye geldiğini gösterir. Nerede kazıldığına ilişkin güvenilir arkeolojik bağlam kaydı yoktur. Bu, modern papirüs koleksiyonlarının sık karşılaşılan bir problemidir: nesne gerçek olabilir, fakat kontrollü kazıdan gelmediği için tam buluntu yeri ve tabakası bilinmez.

Provenance eksikliği tarihleme sorununu da etkiler. Eğer parça tarihlenebilir bir arkeolojik tabakadan gelmiş olsaydı paleografiye ek bağımsız veri olurdu. P52 için böyle bir bağlam yoktur. Bu yüzden tarihlemede el yazısı karşılaştırması büyük ağırlık taşır. Modern araştırmanın daha geniş tarih aralığı istemesinin nedenlerinden biri budur.

Kütüphanenin bugün parçayı dijital ve kurumsal bağlam içinde tanıtması, eski koleksiyonculuk tarihini de görünür kılar. P52 yalnız antik bir metin değil, 19. ve 20. yüzyıl papirüs ticareti ve Batı koleksiyonlarının oluşumu hakkında da bir nesnedir. Bu tarih, parçanın metinsel değerini ortadan kaldırmaz; ama araştırmacının “bu nesneyi nereden ve nasıl biliyoruz?” sorusunu sormasını gerektirir.

Manchester Üniversitesi bugün P52’yi koleksiyonunun en ünlü Hristiyan papirüslerinden biri ve muhtemelen en erken Yeni Antlaşma parçalarından biri olarak sunar. “Muhtemelen” kelimesi önemlidir. Yeni keşifler, yeniden tarihlendirmeler veya başka parçaların değerlendirilmesi “en erken” sıralamasını değiştirebilir. Bilimsel önem, bir yarışmada birinci olmaya bağlı değildir.

P52 bize neyi söylemez?

P52 bütün Yeni Antlaşma’nın ikinci yüzyıl başında tek cilt hâlinde var olduğunu söylemez. Yalnız Yuhanna’dan küçük bir kodeks parçasıdır. Pavlus mektuplarının, diğer Müjdelerin veya Vahiy’in aynı ciltte bulunduğunu bilmiyoruz. Erken bir Yuhanna kopyası, otomatik olarak 27 kitaplık Yeni Antlaşma kanonunun tamamlandığını kanıtlamaz.

P52, Yuhanna’nın bütün metninin bugünkü biçimiyle kelime kelime aynı olduğunu da kanıtlamaz. Korunan birkaç satır tanınabilir biçimde uyumludur; kitabın geri kalanı hakkında doğrudan fiziksel kanıt vermez. Bunun için P66, P75, Vaticanus, Sinaiticus ve yüzlerce başka tanığa ihtiyaç vardır.

Parça, İsa’nın Pilatus önünde gerçekten durduğunu arkeolojik olarak kanıtlayan bir nesne de değildir. P52, bir Hristiyan metnin erken kopyasıdır. Pilatus’un tarihsel varlığı için başka bağımsız kanıtlar, örneğin Sezariye’deki Pilatus Yazıtı ve antik tarihçiler vardır. Bir metin el yazması ile anlatılan olayın bağımsız tarihsel doğrulaması aynı kanıt türü değildir.

Son olarak P52, Hristiyan imanının doğruluğunu laboratuvar sonucu gibi kanıtlamaz. Tarihsel olarak gösterdiği şey daha ölçülüdür ve yine de önemlidir: Yuhanna 18’in metni, antik dönemin çok erken bir aşamasında kodeks biçiminde kopyalanmış ve Mısır’daki papirüs dünyasında iz bırakmıştır. Bu küçük parça, büyük bir metin aktarım ağının maddi kalıntısıdır.

Küçük parçanın gerçek büyüklüğü

P52’nin en ilginç yanı, küçüklüğü ile hakkında üretilen büyük iddialar arasındaki gerilimdir. Birkaç santimetrelik papirüs, bize Yuhanna’nın yalnız birkaç satırını verir; ama bu birkaç satır erken Hristiyanların metinleri kopyaladığını, kodeks kullandığını ve Yuhanna anlatısının antik dönemde dolaşımda olduğunu gösterir. Bunların hiçbiri önemsiz değildir.

Aynı zamanda P52 araştırma disiplininin iyi bir öğretmenidir. Elimizdeki nesneye bakmakla, onun tarihini tahmin etmek ve oradan daha büyük sonuçlara gitmek farklı adımlardır. “Papirüste ne var?”, “ne zaman yazılmış olabilir?” ve “bu, Yuhanna’nın yazılış tarihi için ne anlama gelir?” soruları aynı değildir. Her adımda belirsizlik biraz artar.

Bu yüzden P52’yi savunmacı bir sloganın veya şüpheci bir küçümsemenin içine sıkıştırmamak gerekir. En eski olduğuna dair kesinliği azaltmak, onun değerini azaltmaz. Tam tersine, parça gerçekten ne söyleyebiliyorsa onu duymamızı sağlar. P52’nin gücü “her şeyi kanıtlaması” değil, küçük bir fiziksel nesnenin erken Hristiyan metin tarihine açtığı güvenilir penceredir.

Bir bakışta

P.Ryl. III 457 / P52, Manchester’daki John Rylands Library koleksiyonundadır.
Yuhanna 18:31–33 ve 18:37–38 çevresinden parçalar iki yüzde korunur.
Parça bir kodeks yaprağından gelir; erken Hristiyan kodeks kullanımına tanıklık eder.
“MS 125” kesin tarih değildir; paleografik bir tahminin popülerleşmiş biçimidir.
Güncel araştırmalar olası tarih aralığının ikinci yüzyıldan üçüncü yüzyıla uzayabileceğini tartışır.
P52 Yuhanna’nın P52’den önce yazıldığını gösterir, fakat tek başına kesin kompozisyon yılı vermez.
Parçanın küçük boyutu, bütün Yuhanna metninin varyant geçmişini temsil etmesine izin vermez.

Kaynaklar ve daha fazla okuma

The University of Manchester Library, Religion and Theology Collections — St John’s Fragment / Greek P457: https://www.library.manchester.ac.uk/rylands/special-collections/subject-areas/religions-and-theology/
The University of Manchester Library, Greek Papyri catalogues — P.Ryl. III 457: https://www.library.manchester.ac.uk/rylands/special-collections/search/published-catalogues/greek-papyri/
Brent Nongbri, “Palaeography, Precision and Publicity: Further Thoughts on P.Ryl.iii.457 (P52),” New Testament Studies 66/4 (2020): https://www.cambridge.org/core/journals/new-testament-studies/article/abs/palaeography-precision-and-publicity-further-thoughts-on-pryliii457-p52/1D4E56BF0E9D4DDDA313D0C2754E2F28
Brent Nongbri, “The Use and Abuse of P52,” Harvard Theological Review 98/1: https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/use-and-abuse-of-p52-papyrological-pitfalls-in-the-dating-of-the-fourth-gospel/676A4EA909EB03046F89DB8CE1F050BE
Don Barker, “The Dating of New Testament Papyri,” New Testament Studies 57/4: https://www.cambridge.org/core/journals/new-testament-studies/article/abs/dating-of-new-testament-papyri/703561A134AE9DD7C4B096A566F73B87
Christopher M. Tuckett, “P52 and Nomina Sacra,” New Testament Studies 47/4: https://www.cambridge.org/core/journals/new-testament-studies/article/abs/p52-and-nomina-sacra/7AF2CD6CCB7BF0AB968DD09F5CCE6C15
Philip W. Comfort, “The Greek Text of the Gospel of John According to the Early Papyri,” New Testament Studies 36/4: https://www.cambridge.org/core/journals/new-testament-studies/article/abs/greek-text-of-the-gospel-of-john-according-to-the-early-papyri/2E7DAC929438530FAF1DD3759CA64AA8
Biblioteca Apostolica Vaticana, The Hanna Papyrus 1 (Mater Verbi) / P75: https://www.vaticanlibrary.va/en/multimedia/papiro-hanna-1.html