Samiriye’nin Düşüşü — Kuzey Krallığı’nın Sonu ve Asur’un Yeni Düzeni

Kategori: Büyük Olaylar ve Dönüm Noktaları Slug: samiriyenin-dususu-kuzey-kralliginin-sonu Kısa açıklama: MÖ sekizinci yüzyılın sonunda Samiriye’nin Asur’a yenilmesi yalnız bir başkentin düşüşü değildi. İsrail Krallığı siyasi varlığını kaybetti, nüfusun bir bölümü sürgüne gönderildi, başka topluluklar bölgeye yerleştirildi ve Kutsal Kitap’ın “İsrail” hakkındaki dili geri dönülmez biçimde değişti.

Samiriye’nin düşüşü, Kutsal Kitap tarihindeki en büyük kırılmalardan biridir. Davut ve Süleyman’dan sonra ikiye ayrılan krallığın kuzey parçası yaklaşık iki yüzyıl boyunca “İsrail Krallığı” olarak yaşamıştı. Başkent Samiriye, Omri hanedanından beri yalnız siyasi bir merkez değil, uluslararası diplomasinin ve bölgesel savaşların da önemli oyuncusuydu. MÖ sekizinci yüzyılın sonlarına gelindiğinde ise küçük Levant krallıklarının üzerinde artık çok daha büyük bir güç vardı: Yeni Asur İmparatorluğu.

Olayı yalnız “İsrail günah işledi ve Asur geldi” diye bir cümleye sıkıştırmak, Kutsal Kitap’ın teolojik yorumunu tarihsel sürecin yerine koymak olur. Tersine yalnız Asur ordularından, vergi sisteminden ve sürgün politikasından söz etmek de 2. Krallar 17’nin neden bu olayı antlaşma sadakatsizliği açısından yorumladığını kaçırır. Samiriye’nin düşüşünü anlamak için siyasi baskı, hanedan krizleri, Asur’un imparatorluk düzeni, üç yıllık kuşatma geleneği, Şalmaneser V ile II. Sargon arasındaki kronoloji ve sürgünden sonra bölgede ne olduğu birlikte görülmelidir.

Asur Samiriye kapılarına gelmeden önce kuzey krallığı zaten daralıyordu

İsrail Krallığı, MÖ dokuzuncu yüzyılda Omri ve Ahav dönemlerinde ciddi askerî ve ekonomik güce ulaşmıştı. Fakat sekizinci yüzyılda Asur’un batıya doğru yeniden genişlemesi bölgedeki bütün siyaset dilini değiştirdi. III. Tiglat-Pileser’in seferleri yalnız haraç toplamakla kalmadı; direnç gösteren krallıkların topraklarını doğrudan Asur eyaletlerine dönüştürdü. 2. Krallar 15, İsrail’in kuzey ve doğu bölgelerinin kaybedilmesini ve nüfusun bir bölümünün sürgün edilmesini bu aşamada anlatır.

Böylece MÖ 720’lere gelindiğinde Hoşea’nın yönettiği İsrail, eski sınırlarına sahip güçlü bir krallık değildi. Samiriye çevresinde daralmış, büyük ölçüde Asur’a bağımlı bir devlet hâline gelmişti. Hoşea Asur kralına haraç ödüyordu; 2. Krallar 17’ye göre daha sonra Mısır’la temas kurarak haraç ödemeyi durdurdu. Küçük bir krallığın iki büyük güç arasında manevra araması anlaşılırdı, fakat Asur sistemi bunu basit diplomatik seçenek değişikliği olarak görmüyordu. Bağlı bir kralın sadakatten çıkması imparatorluğa meydan okumaydı.

Metin, Asur kralının ülkeye girdiğini, Samiriye’yi kuşattığını ve üç yıl sonunda kenti aldığını söyler. Buradaki “Asur kralı” ifadesi kronoloji tartışmasının merkezindedir. Şalmaneser V MÖ 727–722 arasında hüküm sürmüş, II. Sargon ise 722/721 civarında tahta çıkmıştır. Kutsal Kitap Şalmaneser’i kuşatmayı başlatan kral olarak adlandırır; daha sonra Sargon kendi kraliyet yazıtlarında Samiriye’nin fethini kendisine mal eder. Bu nedenle modern tarihçiler, kuşatmanın Şalmaneser altında başlayıp rejim değişimi çevresinde tamamlanmış olabileceğini veya Sargon’un selefinin zaferini kendi resmî anlatısına dahil etmiş olabileceğini tartışır.

Bu belirsizlik bir çelişkiyi zorla çözüme kavuşturmak yerine kaynak türlerini anlamayı gerektirir. Asur kraliyet yazıtları tarafsız savaş muhabirliği değildir; yeni kralın meşruiyetini, zaferlerini ve tanrıların desteğini sergileyen propaganda metinleridir. Kutsal Kitap da modern kronikçilik amacıyla yazılmış bir Asur tarihi değildir. İki gelenek aynı siyasi çöküşü farklı amaçlarla kaydeder ve tam kraliyet geçişindeki ayrıntı bugün bütün kesinliğiyle yeniden kurulamaz.

Samiriye neden sıradan bir kent değildi?

Samiriye’nin üç yıllık kuşatma anlatısının arkasında başkentin fiziksel ve siyasi ağırlığı vardır. Kent, çevredeki vadilere hâkim müstakil bir tepe üzerine kurulmuştu; erken Harvard kazıları tepenin yaklaşık 350 feet kadar çevresinden yükseldiğini ve eğimlerinin doğal savunma sağladığını kaydetti. Omri hanedanından itibaren tepenin doruğu büyük taş dolgular, teraslar ve anıtsal yapılarla yeniden şekillendirilmişti. 1909 kazıları, İsrail krallarının kullanabildiği mühendislik ve maddi kaynakları gösteren büyük bir saray kompleksinin planını ortaya çıkardı. Daha sonraki stratigrafik çalışmalar da dokuzuncu ve sekizinci yüzyıla ait farklı anıtsal yapı evrelerini birbirinden ayırmaya çalışmıştır.

Bu arkeolojik tablo, “üç yıl” ifadesini yalnız kronolojik bir ayrıntı olmaktan çıkarır. Asur ordusu açık arazide küçük bir yerleşimi basmıyordu; onlarca yıllık kraliyet yatırımıyla tahkim edilmiş, yüksek bir başkenti teslim olmaya zorluyordu. Kuşatma, kent kapısını kırmaktan daha fazlasını içerirdi. Dışarıdan yiyecek ve insan akışı kesilir, depolar tüketilir, su kaynakları ve savunma düzeni üzerinde baskı artar, kırsaldaki üretim alanları düşman ordusunun kontrolüne girerdi. Kaynaklarımız Samiriye kuşatmasının günlük hayatını ayrıntılı biçimde anlatmadığı için açlığın hangi ayda başladığını veya surların tam nereden aşıldığını söyleyemeyiz; fakat uzun kuşatmanın sivil halk için ağır bir yıpratma süreci olduğu açıktır.

Samiriye’nin zenginliği de düşüşün anlamını büyütür. 1. Krallar, Ahav’ın “fildişi evinden” söz eder; Amos kuzey elitinin fildişi süslemeli lüksünü eleştirir. Samiriye kazılarında ele geçen çok sayıdaki oyma fildişi, bu kraliyet ve aristokrat tüketim dünyasının maddi arka planını görünür kılar. Bu nesnelerin her birini doğrudan Ahav’ın sarayına bağlamak mümkün değildir; fakat başkentin uzak ticaret ağlarına ve seçkin tüketim kültürüne erişimini gösterir. Asur’un ele geçirdiği yer yoksul bir sınır köyü değil, bir zamanlar bölgesel ittifaklar kurmuş zengin bir krallığın merkezidir.

Bu yüzden Samiriye’nin düşüşü kuzeyliler için yalnız yönetim değişikliği değil, bir dünyanın çöküşüydü. Saray, ordu, vergi ağı ve kraliyet diplomasisi anlamını kaybetti; başkentin varlığına bağlanan siyasi gelecek ortadan kalktı. Asur daha sonra kenti yeniden düzenleyip imparatorluk sistemine dahil edebilirdi, fakat yeniden kurulan Samiriye artık bağımsız İsrail’in başkenti değildi. Aynı duvarlar ve tepe başka bir egemenlik düzeninin içine girmişti.

Kent düştüğünde Asur yalnız kralı değiştirmedi

II. Sargon’un yazıtlarından biri Samiriye’den 27.290 kişinin sürgün edildiğini, kentteki savaş arabalarından ellisini kraliyet ordusu için seçtiğini ve Samiriye’ye başka fethedilmiş bölgelerden insanlar yerleştirdiğini bildirir. Sayının Asur saray kaydının kendi formülü içinde değerlendirilmesi gerekir; yine de politika açıktır. Asur’un amacı yalnız Hoşea’yı tahtından indirip yeni bir yerel kral koymak değildi. Bölgeyi imparatorluğun doğrudan yönetim sistemine çekmek, nüfus yapısını yeniden düzenlemek, askerî uzmanlığı kendi hizmetine almak ve vergi akışını güvenceye almaktı.

2. Krallar 17:6 sürgüne götürülen İsraillilerin yerleştirildiği bölgeleri sayar; aynı bölümün 24. ayeti ise Samiriye kentlerine getirilen başka toplulukların çıkış yerlerini verir. Bu iki listeyi “bir aile gitti, yerine bir aile geldi” biçiminde eşleştirmek mümkün değildir. Metin, çift yönlü bir imparatorluk hareketini kaydeder; kaç kişinin her köyde kaldığını veya gelenlerin eski sakinlerle nasıl ilişki kurduğunu söylemez. Sargon’un toplam sayısı da kuzey krallığının bütün insanlarını sayan nüfus kaydı değildir. Belgeleri böyle yan yana koyunca sürgünün ölçeği ciddiye alınır, fakat boşalmış bir ülke resmi üretilmez.

Sürgün, antik Yakın Doğu’da toplu imha ile aynı şey değildi. İnsanların önemli bir bölümü öldürülmeden yer değiştirilir, imparatorluğun başka bölgelerinde tarım, zanaat, yönetim veya askerlik içinde kullanılabilirdi. Samiriyeli savaş arabacılarının ve süvarilerin daha sonra Asur ordusunda görünmesi bunun çarpıcı örneğidir. Stephanie Dalley’nin incelediği Nimrud belgeleri, Samiriye’nin düşüşünden sonra Samiriyeli askerî personelin Asur sistemine entegre edildiğini gösterir.

Bununla birlikte “sürgün öldürme değildi” demek yaşanan şiddeti yumuşatmamalıdır. İnsanlar topraklarından, aile ağlarından, atalarının mezarlarından ve kutsal mekânlarından koparıldı. Kent kuşatması açlık, hastalık ve ölüm demekti; imparatorluk zoruyla yer değiştirmek ekonomik ve sosyal hayatı parçalıyordu. Asur kralının “insanları taşıdım ve yerlerine başkalarını yerleştirdim” diye övündüğü şey, sıradan aileler açısından geri dönüşü olmayan bir travmaydı.

2. Krallar 17 de Samiriye kentlerine Babil, Kuta, Avva, Hamat ve Sefarvayim gibi yerlerden toplulukların getirildiğini anlatır. Asur yazıtının genel nüfus değiştirme politikası bu çerçeveyle uyumludur. Ancak bu, kuzey topraklarındaki bütün İsraillilerin ortadan kaldırıldığı anlamına gelmez. İmparatorluklar genellikle nüfusun tamamını değil belirli kesimlerini taşır; tarımsal üretimin ve yerel düzenin devam etmesi için önemli bir nüfus yerinde kalırdı.

“On Kayıp Kabile” gerçekten bir gecede kayboldu mu?

Samiriye’nin düşüşü daha sonraki popüler anlatıda “İsrail’in On Kayıp Kabilesi’nin tarihten silinmesi” şeklinde dramatikleştirildi. Kuzey krallığının siyasi varlığının sona erdiği doğrudur; fakat bütün kuzeyli İsraillilerin bir gecede kaybolduğu söylenemez. Daha önceki Asur seferlerinde de sürgünler olmuş, bazı insanlar Yahuda’ya göç etmiş, bazıları kuzey bölgelerinde kalmış ve bazıları imparatorluğun başka yerlerine taşınmıştı.

Kutsal Kitap’ın sonraki metinleri bile kuzeyli kimliğinin bütünüyle yok olduğu varsayımıyla konuşmaz. 2. Tarihler’de Hizkiya ve Yoşiya dönemlerinde kuzey bölgelerinden gelenlerle ilgili anlatılar bulunur; peygamberlik metinleri “Efrayim” ve “İsrail” adlarını geleceğe dönük umut dilinde kullanmayı sürdürür. Bu metinler modern nüfus istatistiği değildir, fakat İsrail kimliğinin yalnız Asur’un sürgün listesine indirgenmediğini gösterir.

Aynı dönemde Kudüs’ün hızlı biçimde büyümesi de kuzeyden güneye insan hareketi tartışmasını güçlendiren arkeolojik bağlamlardan biridir. Sekizinci yüzyılda kent, daha önceki çekirdeğinin dışına doğru genişledi; batı tepelerinde yeni yerleşim alanları ortaya çıktı ve Kudüs çok daha büyük bir şehir hâline geldi. Bu büyümenin ne kadarının Samiriye’nin düşüşünden kaçan kuzeyli mültecilere, ne kadarının Yahuda içindeki ekonomik ve siyasi merkezileşmeye bağlı olduğunu kesin sayılarla ayırmak mümkün değildir. Yine de zamanlama, kuzey krallığındaki Asur baskısıyla Yahuda’daki demografik değişimi birlikte düşünmenin makul olduğunu gösterir.

Bu göçün kültürel sonucu da önemlidir. Kuzeyde oluşmuş peygamberlik gelenekleri, aile hafızaları ve İsrail’in ortak atalarına ilişkin anlatılar güneyde korunmuş olabilir. Bunu tek tek hangi metnin hangi mülteci tarafından taşındığını göstererek kanıtlayamayız; fakat kuzey krallığının siyasi sonundan sonra “İsrail” mirasının yalnız kuzey coğrafyasında kalmadığı açıktır. Yahuda’nın sonraki Kutsal Kitap geleneği, kuzeyi unutmak yerine onun yargısını, peygamberlerini ve gelecekteki yeniden birleşme umudunu kendi anlatısına dahil eder.

Daha sonraki Samiriyeli toplulukların kökenini de doğrudan “Asur’un getirdiği yabancılar” diye tek çizgiyle açıklamak yetersizdir. Samiriye bölgesinde kalan İsrailli nüfus, dışarıdan yerleştirilen topluluklar ve sonraki yüzyıllardaki dinî-siyasi gelişmeler çok daha karmaşık bir tablo üretmiştir. Yeni Antlaşma dönemindeki Samiriyelileri, 2. Krallar 17’de adı geçen yabancı grupların değişmeden kalmış torunları gibi sunmak tarihsel süreci gereğinden fazla basitleştirir.

Bu nedenle “kayıp kabileler bugün hangi modern halktır?” sorusuna kolay etnik eşitlikler kurmak güvenilir değildir. Asur sürgün sistemi geniş coğrafyalara insan taşıdı; sonraki yüzyıllar evlilik, göç, savaş ve kültürel dönüşüm getirdi. Kutsal Kitap’ın teolojik “İsrail” dili de modern genetik soy araştırması değildir. Samiriye’nin düşüşü gerçek bir demografik kırılmadır, fakat bütün kuzey halkının iz bırakmadan buharlaşması değildir.

2. Krallar 17 olayı neden yalnız siyasi yenilgi olarak anlatmaz?

2. Krallar 17, Asur’un askeri gücünü inkâr etmez; fakat bölümün büyük kısmını ordunun teknik ayrıntılarına ayırmak yerine İsrail’in RAB’be sadakatsizliğini yorumlar. Başka ilahlara yönelme, yüksek yerlerde ibadet, peygamberlerin uyarılarının reddedilmesi ve antlaşmanın terk edilmesi sürgünün teolojik açıklaması olarak sunulur. Böylece siyasi felaket, Tesniyeci tarih anlatısında antlaşma yaptırımlarının gerçekleşmesi olarak okunur.

Bu teolojik yorum, Asur kralını haklı veya ahlaken temiz bir araç hâline getirmez. Peygamberlik kitapları Asur’un şiddetini ve kibirini de yargılar. Yeşaya 10’da Asur Tanrı’nın öfkesinin değneği olarak tasvir edilirken aynı bölüm imparatorluğun kendi gücünü mutlaklaştırmasını mahkûm eder. Kutsal Kitap’ın tarih teolojisinde bir imparatorluğun Tanrı’nın hükmü içinde kullanılması, imparatorluğun zulmünün onaylanması anlamına gelmez.

Samiriye’nin düşüşü bu yüzden iki gerçekliği aynı anda taşır. Tarih düzeyinde, Asur genişlemesi karşısında bağımlı bir krallığın başarısız isyanı ve imparatorluk ilhakıdır. Kutsal Kitap’ın kendi yorumunda ise İsrail’in uzun süreli antlaşma sadakatsizliğinin sert sonucudur. Birini ötekine indirgemek metni eksiltir: yalnız teoloji tarihi görünmez kılar, yalnız jeopolitik ise anlatıcının neden bu felaketi kuşaklar boyunca hatırlattığını açıklayamaz.

Bu bölüm aynı zamanda Yahuda için bir uyarı görevi görür. Kuzey krallığı “bizden farklı onlar” diye uzak bir örnek değildir. 2. Krallar’ın devamında Yahuda’nın da benzer sadakatsizliklere yöneldiği, sonunda Babil sürgününe gittiği anlatılır. Samiriye’nin düşüşü, Kudüs’e “tapınağınız var diye dokunulmaz değilsiniz” diyen büyük tarihsel öncüdür.

Düşüşten sonra harita, hafıza ve “İsrail” sözcüğü değişti

Samiriye’nin kaybıyla birlikte İsrail Krallığı bağımsız bir devlet olarak sona erdi. Kuzey topraklarının önemli kısımları Asur eyalet düzenine girdi; eski kraliyet yönetiminin yerine imparatorluk valileri ve vergi sistemi geçti. Bu siyasi dönüşüm bölgede Asur maddi kültürünü, idari uygulamaları ve uluslararası nüfus hareketlerini artırdı. Samiriye artık başka krallıklarla eşit diplomatik ilişki kuran bir başkent değil, imparatorluk coğrafyasının parçasıydı.

Fakat “İsrail” adı sona ermedi. Güneydeki Yahuda, kuzey krallığının yıkılışından sonra İsrail’in geleneklerini, hikâyelerini ve kimlik dilini giderek daha fazla kendi içinde taşıdı. Peygamberlerin kuzey hakkındaki sözleri korunmaya devam etti; Yakup/İsrail’in on iki oğluna dayanan daha geniş halk hafızası siyasi iki krallık modelinden daha uzun ömürlü oldu. Siyasi devlet yok oldu, fakat Kutsal Kitap’ın İsrail kavramı Asur’un eyalet sınırlarıyla birlikte gömülmedi.

Bu nedenle MÖ 722/720 çevresindeki olay yalnız bir krallığın sonu değil, Kutsal Kitap tarihinin dilini değiştiren bir dönüm noktasıdır. Bundan sonra “İsrail” bazen geçmiş kuzey krallığını, bazen bütün antlaşma halkını, bazen de gelecekte yeniden toplanması umut edilen halkı ifade edebilir. Hoşea, Yeremya ve Hezekiel gibi peygamberlerde kuzey ve güneyin yeniden bir araya gelmesi umudu, Samiriye’nin düşüşünün açtığı yarayı arka planda taşır.

Samiriye’nin yıkımı böylece kayıp, yargı ve kimlik krizinin yanı sıra sonraki yeniden birleşme umudunun da zeminini oluşturur. Tarihte Asur’un zaferi kesindir; Kutsal Kitap’ın daha geniş hikâyesinde ise sürgün Tanrı’nın vaatlerinin son sözü değildir. Kuzey krallığının siyasi sonu, İsrail hakkında konuşmanın sonu olmaz.

Kaynaklar ve daha fazla okuma

2. Krallar 15; 17–18; Yeşaya 7–10; Hoşea 1–14.
Daniel David Luckenbill, Ancient Records of Assyria and Babylonia, vol. II — Sargon II Annals (ISAC/OI digital copy): https://isac.uchicago.edu/publications/ancient-records-assyria-and-babylonia-volume-2-historical-records-assyria-sargon-end
George A. Reisner, “The Harvard Expedition to Samaria: Excavations of 1909,” Harvard Theological Review: https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/harvard-expedition-to-samaria-excavations-of-19091/83FC82CEC3BCBDD3E3C0B56A132365DE
Ann E. Killebrew, “Jerusalem: Capital City Created in Stone and in Imagination,” The Cambridge World History: https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-world-history/jerusalem-capital-city-created-in-stone-and-in-imagination/15B11FE0A07FB42D513C7640D03F1987
Norma Franklin, “Correlation and Chronology: Samaria and Megiddo Redux,” in The Bible and Radiocarbon Dating: https://www.cambridge.org/core/books/abs/bible-and-radiocarbon-dating/correlation-and-chronology-samaria-and-megiddo-redux/625D210969DC954A7FD46D1CFE41BBB1
Stephanie Dalley, “Foreign Chariotry and Cavalry in the Armies of Tiglath-Pileser III and Sargon II,” Iraq 47: https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/foreign-chariotry-and-cavalry-in-the-armies-of-tiglathpileser-iii-and-sargon-ii/AF7B276845F1C8DBCC125AFF0DFCCF34
T. C. Mitchell, “Israel and Judah from the Coming of Assyrian Domination until the Fall of Samaria,” The Cambridge Ancient History: https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-ancient-history/israel-and-judah-from-the-coming-of-assyrian-domination-until-the-fall-of-samaria-and-the-struggle-for-independence-in-judah-c-750700-bc/081D924090C5425BA970C22AF2C10D97
J. N. Postgate / Neo-Assyrian historical context in The Cambridge Ancient History, “Assyria: Tiglath-Pileser III to Sargon II”: https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-ancient-history/assyria-tiglathpileser-iii-to-sargon-ii-744705-bc/29CD11B5C19A344D7B9D346C88A4B471