Elçilerin İşleri 28. Bölümü Kutsal Kitap'tan Okuyun
GİRİŞ
Gemiden geriye sağlam bir şey kalmamıştır; insanlar ise karadadır. Dalgalardan kurtulan yolcular, bastıkları yerin Malta olduğunu ancak kıyıya çıktıktan sonra öğrenirler. Üzerlerine yağmur yağar, hava soğuktur ve bir süre önce ölümle yüzleşmişlerdir. O anda ihtiyaç duydukları ilk şey büyük bir konuşma değil, ısınabilecekleri bir yerdir. Elçilerin İşleri'nin son bölümü, Roma'nın görkemiyle değil, ıslak insanların etrafında yakılan bir ateşle açılır (28:1–2; 27:43–44).
Pavlus'un Roma'ya ulaşması gerektiğini biliyoruz. Rab ona Yeruşalim'de bunu bildirmiş, denizde de aynı yolculukla ilgili güvence verilmiştir. Bununla birlikte Luka, adada geçirilen ayları birkaç önemsiz durak diye geçiştirmez. Orada beklenmedik bir iyilik, insanların çabuk değişen yargıları ve hastalara uzanan bir şifa hizmeti vardır (23:11; 27:23–25; 28:2–10).
Sonunda Roma görünecek. Yol boyunca karşısına çıkan kardeşleri görünce Pavlus'un cesareti artacak, ancak kente bir tutuklu olarak girecektir. Daha sonra Yahudi ileri gelenleriyle buluşacak, onlara İsrail'in umudunu anlatacak ve gün boyunca İsa Mesih hakkında konuşacaktır. Kitabın son sayfasında okur, beklediği duruşma kararından önce duyurulmaya devam eden Müjde'yle karşılaşır (28:14–16; 28:17–31).
01 — METNİ ANLAYIN
Malta'da ateşin etrafında başlayan günler
Malta halkı kıyıya çıkanları ateşin başında toplar. Luka onların yaklaşımını özellikle över; soğukta kalmış yabancılar, tanımadıkları insanların sıcak karşılamasıyla nefes alır. Ateşin çevresinde askerler, yolcular ve aralarında bir tutuklu olan Pavlus vardır. Bir önceki bölümde gemideki herkesin canının korunacağı bildirilmişti. Burada ise kurtulan insanların üşüyen bedenleriyle de ilgilenildiğini görürüz (27:24; 28:1–2).
Pavlus bir yığın çalı çırpı toplar ve ateşe atar. Gemide herkesi cesaretlendiren, Roma'da da uzun uzun konuşacak olan kişi şimdi ateş için odun taşımaktadır. Bu işi bir başkasının yapmasını beklediğini anlatan hiçbir şey yoktur. O sırada sıcaktan çıkan bir engerek Pavlus'un eline yapışır; kıyıdakiler korkunç bir son beklemeye başlar. Geminin parçalanmasından kurtulmak, karaya çıkınca bütün tehlikelerin bittiği anlamına gelmemiştir (28:3–4).
Ada halkı Pavlus'un eline yapışan yılanı görünce onun katil olduğuna karar verir. Denizden sağ çıktığı halde adaletin pençesinden kurtulamayacağını düşünürler. Yılanın ısırması, gözlerinin önünde gerçekleşen bir olaydır; Pavlus'un geçmişine ilişkin hüküm ise onların yorumudur. Ellerinde onu tanıyacak bilgi yoktur, ama vardıkları sonuçtan kuşku duymazlar (28:4).
Pavlus yılanı ateşe silkeler ve zarar görmez. Onu seyredenler bedeninin şişmesini veya ansızın ölmesini bekler; bekleyiş uzadıkça hiçbir şey gerçekleşmez. Bu kez önceki hükümlerini terk ederek Pavlus'un bir ilah olduğunu söylerler. Önce katil, sonra ilah: aynı kişi hakkında aynı kalabalığın verdiği iki zıt hüküm. Luka, bu iki yargıdan herhangi birini kendi açıklaması olarak sunmaz (28:5–6).
Bu olayın anlamı, Rab'bin Pavlus'u Roma'ya götüreceğine dair daha önce verdiği sözden ayrılmaz. Denizde onu kurtaran Tanrı, Malta'daki tehlike içinde de elçinin yolunu açık tutar. Yılan ısırığından zarar görmemesi, tam da anlatılan bu yolculukta gerçekleşmiş özel bir korunmadır. Pavlus'un yılanı aradığı veya kendisini sınamak üzere zehirli bir hayvana dokunduğu da söylenmez. Elçinin önüne ansızın çıkan tehlike ile Kutsal Kitap'ta herkese verilen genel bir vaat arasında dikkatli bir sınır vardır (23:11; 28:3–6).
Adanın baş yetkilisi Publius, yolcuları evinde üç gün konuk eder. Kıyıdaki ateşle başlayan karşılamanın ardından insanlar artık bir evin güvenliğine kavuşmuştur. O sırada Publius'un babası ateşler içinde ve kanlı ishal nedeniyle hasta yatmaktadır. Pavlus hastanın yanına girer, dua eder ve ellerini üzerine koyar. Adam iyileşir; böylece anlatı misafirperverliğin ardından şifaya döner (28:7–8).
Luka hastalığın belirtilerini açıkça verir ve iyileşmenin nasıl gerçekleştiğini de anlatır. Pavlus, hasta adamın yanında dua eder; şifa bundan sonra gelir. Publius'un babasının iyileşmesi üzerine adanın öteki hastaları da Pavlus'a gelir. Onlar da iyileştirilir. Birkaç gün önce ölümden kurtulan yolcuların karaya çıkışı, ada halkının kendi hastaları için unutulmaz bir karşılaşmaya dönüşür (28:8–9).
Anlatıcı bu iyileşmelerin ardından Malta'da kaç kişinin iman ettiğini söylemez. Publius'un ya da diğer hastaların sonradan ne yaptığını da bilmiyoruz. Luka'nın ilgisi, yolculuk arasında yaşanan şifa olaylarına ve adalıların bu hizmete verdiği karşılığa yönelir. Adalılar yolcuları saygıyla anar, ayrılık vakti geldiğinde yeni gemi yolculuğu için gerekli malzemeleri sağlarlar (28:9–10).
Fırtınada değerli yükler atılmış, sonunda gemi de parçalanmıştır. Kıyıya çıkanların hayatta kalmış olması, sonraki günlerde yiyeceğe ve yolculuk için yeni gereçlere ihtiyaç duymadıkları anlamına gelmez. Malta halkı ilk gece ateş yakmış, Publius evini açmış, ayrılırken de gerekli malzemeler sağlanmıştır. Bu iyilik, üç ay sonraki ayrılıkta bir kez daha görünür. Luka'nın bu ayrıntıları kaydetmesi, Tanrı'nın yolculuk boyunca insan eliyle sağladığı yardımı da görmemizi sağlar (27:18–19; 28:2; 28:10–11).
Roma'ya yaklaştıkça görünen kardeşler
Üç ay sonra yolculuk yeniden başlar. Bu kez, Malta'da kışlamış başka bir İskenderiye gemisine binerler. Gemide ikiz tanrıları simgeleyen bir işaret vardır; Luka adını ya da yolcuların o simge karşısındaki tutumunu açıklamaz. Antik gemicilik dünyasında dini işaretlerin kullanılması olağandı. Anlatı için önemli olan, Pavlus'un Roma'ya götürülmesini sağlayacak yeni bir geminin bulunmasıdır (28:11).
Önce Sirakuza'ya varıp üç gün kalırlar, sonra Regium'a geçerler. Regium'dan ayrılmalarını izleyen gün güney rüzgarı eser; iki gün içinde Puteoli'ye ulaşırlar. Rüzgarın adı bile önceki bölümdeki korkunç fırtınadan sonra başka bir ses taşır. Bu kez gemi, yolcuları doğru yönde ilerleten rüzgardan yararlanmaktadır. Luka limanların adlarını sıralayarak felaketten sağ çıkanların Roma'ya kadar sürdürülen gerçek yolculuğunu kaydeder (28:12–13; 27:14–15).
Puteoli'de imanlı kardeşler bulurlar. Onlar yolcuları yanlarında bir hafta kalmaya çağırır; Luka bu karşılaşmayı kısa bir cümleyle anlatır. Roma henüz ufukta beklerken Pavlus, İsa Mesih'e iman eden insanların arasında konuk edilir. Daha önce Sayda'daki dostlarını görmesine izin verilmişti; şimdi başka bir limanda kardeşlerin yanına uğraması yolculuğun insani yüzünü yeniden gösterir (27:3; 28:14).
Roma'daki kardeşler de onun gelişini duymuştur. Bazıları Appius Çarşısı'na, bazıları Üç Hanlar'a kadar çıkarak Pavlus'u karşılamaya gelir. Bunlar Roma'ya ulaşan yol üzerinde bulunan yerlerdir; Pavlus kentin içine yalnızca askerlerin eşliğinde girmez. Onu arayıp bulmak için yola çıkmış imanlıların yüzlerini de görür (28:15).
Luka karşılaşmanın Pavlus'a ne yaptığını söyler: Tanrı'ya şükreder ve cesaret bulur. Rab'den Roma'ya varacağına ilişkin söz almış, fırtınayı ve Malta'daki tehlikeyi geride bırakmıştır. Yine de kardeşlerini görünce yüreklendiğini öğreniriz. Bu küçük ayrıntı, verilen güvencenin Pavlus'u duygusuz veya yorulmaz bir insana dönüştürmediğini gösterir. Uzun yolculuğun sonunda tanıdığı imanın başka insanlarda da yaşadığını görmek ona sevinç verir (23:11; 28:15).
Sonunda Roma'ya girerler. Pavlus'a bir asker gözetiminde ayrı bir yerde kalma izni verilir; bu, tutukluluğun sürdüğünü açıkça gösterir. İmparatorluğun merkezine varmış olması, onun hakkındaki davanın sonuçlandığı anlamına gelmez. Bununla birlikte ziyaretçileri kabul edebileceği bir yerin bulunması, son sahnelerdeki tanıklığın gerçekleşeceği ortamı hazırlar (28:16; 28:30).
Zincirler içinde İsrail'in umudunu anlatmak
Roma'ya vardıktan üç gün sonra Pavlus Yahudi ileri gelenlerini bir araya çağırır. Daha önce Yeruşalim'de başlayıp Sezariye'de uzayan davanın gölgesi bu buluşmaya da düşmektedir. Pavlus, halkına ve atalarının törelerine karşı bir suç işlemediğini yeniden söyler. Bu savunma, yabancı bir kitleyi etkilemek için kimliğini değiştirmiş bir adamın konuşması değildir. Zincirli olduğu halde hala kendi halkının bir üyesi olarak konuşur (28:17; 25:8).
Romalı yetkililerin ölüm cezasını gerektirecek bir suç bulmadığını açıklar. Buna rağmen hakkındaki karşı çıkışlar nedeniyle Sezar'a başvurmak zorunda kaldığını söyler. Sözüne kendi halkından şikayet etmek için Roma'ya gelmediğini de ekler. Böylece buradaki görüşmenin amacı, imparatora sunulacak yeni bir suçlama listesi hazırlamak değildir (28:18–19).
Pavlus zincirlerinin gerekçesini İsrail'in umudunda bulur. Elçilerin İşleri boyunca bu umut ölülerin dirilişiyle ve İsa Mesih'in dirilişiyle ilişkilendirilmiştir. Kendi halkının Tanrı'dan beklediği vaadin Mesih'te gerçekleştiğini duyurduğunu savunur. Bu nedenle zincirlerin sebebi, bir yabancı inancın adı uğruna İsrail'e açılmış düşmanca bir dava değildir. Biraz sonra Kutsal Yazılar'ı açarak anlatacağı şey, daha önce de tanıklık ettiği diriliş haberidir (23:6; 26:6–8; 28:20).
Roma'daki Yahudi ileri gelenleri, Yahudiye'den Pavlus hakkında mektup almadıklarını ve onunla ilgili kötü haber duymadıklarını açıkça söyler. Buna rağmen İsa'ya iman eden hareketin pek çok yerde karşı çıkışlarla karşılaştığını bilmektedirler. Pavlus'u kendi ağzından dinlemek isterler. Luka burada onları baştan sonuna kadar aynı görüşte birleşmiş bir düşman topluluğu gibi çizmez. Konuşmanın devamındaki farklı tepkiler, bu ilk dinleme isteğinin ne kadar önemli olduğunu gösterecektir (28:21–23).
Kararlaştırılan gün daha kalabalık bir topluluk Pavlus'un kaldığı yere gelir. Elçi sabahtan akşama kadar Tanrı'nın Egemenliği'ni açıklar ve İsa hakkında onları ikna etmeye çalışır. Musa'nın Yasası'na ve peygamberlerin yazılarına dayanır. Tek bir kısa konuşmadan fazlası vardır burada: dinleyiciler uzun bir günü Kutsal Yazılar'ı dinleyerek geçirir. Pavlus'un savunduğu umut, onların zaten kutsal saydığı metinlerden hareketle açıklanır (28:23).
Bu son sahne kitabın başını hatırlatır. Dirilmiş İsa öğrencilerine Tanrı'nın Egemenliği hakkında konuşmuş, onları Kutsal Ruh'un gücüyle tanıklar olmaya çağırmıştı. Şimdi O'nun elçisi Roma'da aynı Egemenliği ve Rab İsa Mesih'i anlatmaktadır. Yeruşalim'de başlayan tanıklık çok sayıda şehirden geçerek imparatorluğun merkezine ulaşmıştır (1:3; 1:8; 28:23).
Luka'nın Müjdesi'nin son bölümünde de dirilmiş Mesih, Kutsal Yazılar'ın kendisi hakkında söylediklerini öğrencilerine açıklamıştı. Pavlus'un burada Musa'dan ve peygamberlerden İsa'yı anlatması o çizginin devamıdır. Olaylar ve vaatler okura rastgele sıralanmıyor; Tanrı'nın vaat ettiği kurtuluşun İsa Mesih'le nasıl ilgili olduğu açıklanıyor. Bu yüzden Roma'daki konuşmanın merkezinde Pavlus'un kişisel davasından daha büyük bir haber bulunur (Luka 24:44–47; 28:23).
Dinleyenlerin tepkisi ayrılır. Bazıları Pavlus'un söylediklerine inanır; başkaları ise inanmaz. Aynı söz aynı gün farklı karşılıklar bulmuştur. Bu ayrıntı birazdan duyacağımız Yeşaya uyarısını anlamak için gereklidir. Luka, Roma'da toplanmış bütün Yahudi dinleyicilerin İsa Mesih'i reddettiğini söylememiştir (28:24–25).
Pavlus, ayrılmak üzere olanlara Yeşaya peygamberin eski uyarısını hatırlatır. İnsanların işittikleri halde anlamaması ve gördükleri halde kavramaması ağır bir teşhistir. Alıntı, duyarsızlaşmış yürekleri ve kapatılmış gözleri anlatır; insanların kendi gözlerini kapamış olması da metnin içindedir. Bu sözlerde hem yargının ciddiyeti hem de duyulan söze karşı gösterilen direnç vardır. Pavlus uyarıyı, konuşmasını dinleyip yine de inanmayanların karşılığıyla ilişkilendirir (Yeşaya 6:9–10; 28:25–27).
Alıntıda gözlerin kapanması ve yüreklerin duyarsızlaşması birlikte bulunur. Pavlus'un sözünü bütün zamanlardaki bütün Yahudilerin değişmez özelliği gibi okumak, biraz önce bildirilen iman eden dinleyicileri bile anlatıdan siler. Üstelik konuşan Pavlus da Yahudidir ve İsa'nın İsrail'in umudu olduğunu anlatmaktadır. Sert uyarı kendi muhataplarına ve gösterilen karşılığa bağlı kaldığında gerçek ağırlığını korur (28:17–24; 28:25–27).
Pavlus ardından kurtuluş haberinin Yahudi olmayan uluslara gönderildiğini bildirir. Onların bu habere kulak vereceğini söylemesi, elçinin geçmiş yolculuklarını hatırlatır. Antakya'da da daha başka kentlerde de Müjde yeni dinleyicilere ulaşmıştır. Tanıklığın uluslara kadar gitmesi Elçilerin İşleri'nin başında ilan edilen görevin parçasıdır. Roma'daki söz, yıllar boyunca ilerleyen bu yolun devamını duyurur (13:46–48; 28:28–29; 1:8).
Yahudi olmayanların dinleyecek olması, daha önce iman etmiş Yahudilerin varlığını ortadan kaldırmaz. Aynı gün Roma'daki dinleyicilerin bir kısmının inandığını Luka zaten kaydetmiştir. Pavlus'un başka bir mektubunda İsrail'in umudu ve Yahudi olmayanların imandaki yeri üzerine daha geniş açıklamalar buluruz; burada ise Luka'nın seçtiği sahnede kalıyoruz. Söylenen sözün ağırlığı, kurtuluş haberinin duyurulmayı sürdürmesidir (28:24; 28:28–29; Romalılar 11:1–2).
Ardından iki koca yıl, iki ayete sığar. Pavlus kiraladığı evde kalır ve yanına gelen herkesi kabul eder. Bir asker gözetiminde yaşadığını daha önce öğrendik; şimdi kapısından giren insanlara öğretmeye devam ettiğini görüyoruz. Davanın nasıl sonuçlanacağı anlatılmasa da Pavlus'un konuşması sürmektedir. Luka iki yılın her gününü ayrı ayrı anlatmaz; Tanrı'nın Egemenliği'nin duyurulduğu ve Rab İsa Mesih'in öğretildiği bir yaşamın sürekliliğini gösterir (28:30–31).
Okur Sezar'ın vereceği kararı bekler. Pavlus serbest bırakıldı mı, yeniden yolculuğa çıktı mı, dava nasıl sona erdi? Elçilerin İşleri bu soruları cevaplamaz. Duruşmanın sonucunu bildiğimizi ileri sürmek, anlatıcının boş bıraktığı yeri kendi hikayemizle doldurmak olur. Luka'nın burada neden sustuğunu tam olarak bilmiyoruz, ama sessiz kaldığı konuda kendi son hükmümüzü de vermek zorunda değiliz (25:11–12; 28:30–31).
Pavlus'un elindeki zincirler çözülmüş halde görmeyiz onu. Kitap, Tanrı'nın Egemenliği'ni açıkça duyuran ve İsa Mesih'i öğreten tutuklu elçinin eviyle biter. Luka, bunu cesaretle ve engelle karşılaşmadan yaptığını özellikle söyler. Engel yokluğu Pavlus'un tutukluluğunu ortadan kaldırmış değildir; hukuki bağları sürerken tanıklığı sürmektedir. Elçilerin İşleri'nin son sözü, yolculuğun zahmetine rağmen duyurulmaya devam eden Müjde'yi öne çıkarır (1:8; 28:30–31).
Elçilerin İşleri'ni ilk bölümünden beri izleyen okur burada dirilmiş Mesih'in öğrencilerine verdiği görevin nasıl ilerlediğini görür. Yeruşalim'deki tanıklık, karşı çıkışlar ve yolculuklar içinde büyümüş, farklı halklara ulaşmıştır. Pavlus'un son durumu henüz hükme bağlanmamış olsa bile Luka'nın anlattığı hizmet Roma'da sürmektedir. Kitabın kapanışında asıl duyulan ses, hala açıklanan Tanrı'nın Egemenliği ve hala tanıtılan Rab İsa Mesih'tir (1:8; 28:23; 28:31).
02 — BİRLİKTE ÇALIŞIN
- Malta halkı yılanı görünce Pavlus hakkında hangi sonuca varıyor, sonra neden tamamen farklı bir şey söylüyor (28:3–6)? Onların iki yargısından herhangi birini Luka'nın kendisinin onayladığını gösteren bir cümle var mı? Yılan ısırığı hakkında neyi biliyor, Pavlus hakkında neyi yalnızca tahmin ediyorlar?
- Publius yolcuları konuk ediyor, ardından babası iyileşiyor ve başka hastalar da geliyor (28:7–10). Sizce Luka bu karşılıklı iyiliklerin hangilerini özellikle görünür kılıyor? Bu sahneye bir iman etme hikayesi eklesek metinde bulunmayan neyi varsaymış oluruz?
- Roma yolunda Pavlus'u karşılamaya çıkan kardeşleri düşünün (28:14–16). Rab'bin daha önce verdiği güvence dururken Pavlus'un yeniden cesaret bulması size onun uzun yolculuğu hakkında ne düşündürüyor? Bu karşılaşmanın anlatıldığı tek cümleyi gözden kaçırmak son bölümü nasıl değiştirirdi?
- Pavlus Roma'daki Yahudi dinleyicilere hangi umudu anlattığını söylüyor ve uzun konuşmasında hangi Kutsal Yazılara dayanıyor (28:17–24)? İnanıp inanmayanların aynı toplulukta bulunması, hemen ardından gelen Yeşaya sözünü nasıl dikkatli okumamızı gerektiriyor?
- Luka neden Pavlus'un dava sonucunu anlatmadan iki yıllık tanıklıkla kitabı bitirmiş olabilir (28:30–31)? Bunu kesin olarak bilmediğimiz halde son cümle hakkında neleri güvenle söyleyebiliyoruz? Kitabın başındaki tanıklık göreviyle son cümleyi yan yana koyunca ne görüyorsunuz?
03 — HAYATA TAŞIYIN
- İnsanların hükümleri arasında metne bakmak. Malta halkı Pavlus'u önce suçlu, sonra ilah saydı; ikisi de aynı olayı kendi inançlarıyla açıklama girişimiydi (28:4–6). Bölümü okurken onların vardığı sonuçlarla Luka'nın gerçekten bildirdiği olayı ayırın. Kendi başınıza gelen bir şey hakkında kesin bir manevi hüküm vermek istediğinizde bu iki hızlı kararı hatırlayın. Bazen olayın gerçekleşmiş olması, nedenini bütünüyle bildiğimiz anlamına gelmez.
- Malta'daki üç ayı atlamamak. Roma yolculuğunun nihai amacı belliydi, ancak yolcuların soğuğu, hastaların acısı ve gerekli erzak da gerçekti (28:1–10). Bu pasajı okurken yalnız sonunda varılacak Roma'yı düşünmek yerine ada halkının ateşini ve Publius'un evini de gözünüzün önüne getirin. Tanrı'nın bu yolculuktaki sağlayışı, adaya uğramış olmalarıyla birlikte anlatılıyor. Bu durakta biraz kalmak, bölümün şifa ve konukseverlik sahnelerini daha iyi duymanızı sağlayabilir.
- Karşılamanın verdiği cesarete yer açmak. Pavlus kardeşleri görünce şükretti ve cesaret buldu; Luka onun duygusal karşılığını özellikle kaydetti (28:15). Uzun bir yoldan gelen ya da zor bir hizmet döneminden geçen birinin yanında bulunmak sizin için somut bir imkan olabilir. Bu sahne size böyle birini hatırlatıyorsa, yalnızca haber göndermek yerine onu gerçekten karşılamanın ne anlama geleceğini düşünün. Onların gelip kendisini karşılaması, Pavlus'a gerçek bir cesaret verdi.
- İsrail'in umudunu Pavlus'un ağzından dinlemek. Pavlus kendisini kendi ulusunun düşmanı gibi sunmadı, zincirlerinin nedenini İsrail'in umudunda buldu (28:17–20). Bu ifadeyi okurken onun sonraki uzun açıklamasının Musa ve peygamberlerden İsa Mesih'e uzandığını gözden geçirin. Metnin dinleyicileri arasında hem iman edenlerin hem etmeyenlerin bulunduğunu da koruyun. Pavlus'un umudu, dinleyicilerin tepkileri farklı olsa da İsrail'in Kutsal Yazılar'ına dayanmaya devam eder.
- İşitilen sözün ağırlığını düşünmek. Pavlus, Yeşaya'nın işitip anlamayan insanlarla ilgili uyarısını gerçekten cevap beklediği bir konuşmanın sonunda kullanır (28:23–28). Bu uyarının sertliğini hemen teselliye çevirmeyin. Pavlus'un uzun açıklamasına rağmen bazı dinleyiciler inanmadı; metin bu tepkiyi saklamıyor. Bir süre bu sahnenin önünde durmak, duyduğumuzu anlamaya gönüllü olup olmadığımızı düşünmek için yeterli olabilir.
- Son sahneyi tamamlamaya çalışmamak. Pavlus'un dava sonucunu bilmiyoruz; Luka'nın verdiği son görüntü ise herkesi kabul eden ve Mesih'i anlatan tutuklu bir elçidir (28:30–31). Bilmediğimiz olaylar üzerine kesin bir hikaye kurmadan bu görüntüyle kalın. Kitabı ilk bölümden itibaren okuduysanız, tanıklık görevinin Roma'ya kadar nasıl ilerlediğini hatırlayın. Son cümledeki cesaret ve engelsizlik, uzun yolculuğun ardından Luka'nın özellikle korumak istediği sestir.
Kaynaklar
- Kutsal Kitap — Yeni Çeviri, Elçilerin İşleri 28 ve belirtilen ilgili pasajlar. Kitabı Mukaddes Şirketi / Yeni Yaşam Yayınları. 28. bölüm.
- Alan J. Thompson, Acts, The Gospel Coalition Bible Commentary, özellikle Elçilerin İşleri 27:1–44 ve Elçilerin İşleri 28:1–31 yorumları. Kaynağı aç.
- Daniel Marguerat, The First Christian Historian: Writing the Acts of the Apostles, “The Enigma of the End of Acts (28.16–31)”, Cambridge University Press, 2002. Yalnız yayıncının erişime açık bölüm özeti incelendi. Yayıncı bilgisi.
İlgili Araştırmalar ve Okumalar
© 2026 Veritas Liberat. Tüm hakları saklıdır.